نمایش مبدأ برای تمایز بین خشونت و شکنجه در اسارتگاه‌های عراق

در اسناد تاریخی و [[خاطرات خود نگاشت|خاطرات]] آزادگان ایرانی، دو واژه «[[خشونت در اسارت|خشونت]]» و «[[شکنجه]]» به وفور دیده می شود. اما برای درک صحیح از ماهیت رژیم بعث عراق و پایبندی به اصل انصاف تاریخی، لازم است این دو مفهوم از منظر حقوق بین‌الملل و روانشناسی [[اسارت و اسیران|اسارت]] از یکدیگر تفکیک شوند. هر رفتاری که [[اسیر جنگی در حقوق بین المللی|اسیر]] را آزار می دهد «[[شکنجه]]» نیست، و هر [[شکنجه|شکنجه‌]]<nowiki/>ای لزوماً با [[خشونت در اسارت|خشونت]] فیزیکی آشکار همراه نیست. این تفکیک به ما امکان می دهد تا جنایتکاران جنگی را بی گناه فرض نکنیم و نیز رفتارهای خشن اما پراکنده را با جنایات سیستماتیک یکسان نبینیم.

== بخش اول: تعاریف بنیادین ==

=== 1. خشونت (Violence) در اسارتگاه ===
از نظر حقوق بین الملل و اسناد مرتبط با [[اسیران جنگ|اسیران جنگی]] ( مواد 3<sup>[1]</sup>و 130<sup>[2]</sup> کنوانسیون سوم ژنو، ۱۹۴۹)، [[خشونت در اسارت|خشونت]] به کاربرد نیروی فیزیکی یا روانی اطلاق می شود که:

1. فاقد بر[[نامه]] سازمان یافته و هدف فراساختاری است (مثلاً واکنش لحظه ای نگهبان به نافرمانی). به عبارت دیگر تداوم  ندارد و نظامند نیست.

2. ممکن است توسط افراد خصوصی یا نگهبانان رده پایین به ابتکار شخصی انجام شود، نه به عنوان سیاست و روال عادی در اسارتگاه.

3. شدت آن متغیر است (از سیلی تا ضرب و شتم شدید).

4. هدف اصلی آن تسلیم کردن فوری، اعمال نظم یا تخلیه خشم فردی است، نه نابودی شخصیت یا اخذ اطلاعات.

مثال [[خشونت در اسارت|خشونت]] در اسارتگاه عراق: هل دادن اسیر هنگام صف نان، سیلی زدن به دلیل حرف زدن در صف، یا مشت زدن پراکنده توسط یک نگهبان عصبانی بدون دستور از بالا.

=== 2. شکنجه (Torture) در اسارتگاه ===
بر اساس ماده ۱ کنوانسیون ملل متحد علیه شکنجه (۱۹۸۴) و رویه دیوان کیفری بین المللی، [[شکنجه]] دارای چهار مؤلفه جدایی ناپذیر است:

'''عامل:''' حتماً توسط مأمور دولت (عراق بعثی) یا با تحریک، رضایت یا سکوت او انجام شده باشد.

'''هدف خاص:''' به قصد اخذ اقرار یا اطلاعات (اعتراف به [[جاسوسی]]، افشای محل واحدها)، تنبیه (به دلیل اعتقادات مذهبی یا سیاسی اسیر)، ارعاب (جلوگیری از [[فرار]] یا [[مقاومت]] جمعی) یا تبعیض 

'''شدت:''' ایجاد «درد یا رنج شدید» (جسمی یا روانی). شدت به قدری است که حس عاملیت و هویت فردی را در هم می شکند.

'''سیستماتیک بودن:''' بخشی از الگوی رفتاری سازمان یافته و مستمر رژیم بعث باشد.

'''نکته کلیدی:''' در [[اردوگاه]] های عراق، شکنجه هرگز رویدادی تصادفی نبود. بلکه ابزاری دولتی برای «تخریب روحیه جمعی و فردی اسیر ایرانی» به کار می رفت.

== بخش دوم: جدول تمایز عملیاتی (کلید تشخیص برای پژوهشگر) ==
{| class="wikitable"
|'''شاخص'''
|'''خشونت (Violence) در اردوگاه'''
|'''شکنجه (Torture) در اردوگاه'''
|-
|آغازگر
|نگهبان یا  کارمند عراقی به ابتکار شخصی
|سازمان  اطلاعات عراق ([[استخبارات]])، فرمانده اردوگاه با دستور مکتوب یا رویه ثابت برای  نگهبانان
|-
|الگو
|موردی،  پراکنده، غیرقابل پیش بینی
|تکرارشونده،  سیستماتیک، دارای الگوی ثابت (مثلاً همیشه در [[بازجویی در اسارت|بازجویی]]<nowiki/>ها)
|-
|ابزار
|[[مشت و لگد( تنبیه)|مشت]]، [[مشت و لگد( تنبیه)|لگد]]، باتوم، توهین
|شوک برقی، کشیدن  ناخن، [[زندان انفرادی|حبس انفرادی]] طولانی، تهدید به تجاوز، اعدام ساختگی، محرومیت از خواب و [[غذای اسارت|غذا]]  برای روزها
|-
|هدف پنهان
|اطاعت فوری،  تنبیه لحظه‌ای
|نابودی  اراده [[مقاومت]]، اخذ «اطلاعات»، در باره یگان نظامی یا سایر [[اسیران جنگ|اسیران]]
|-
|پیامد روانی  معمول
|ترس، خشم، PTSD خفیف تا متوسط
|C-PTSD، ناامیدی، فراموشی انتخابی، کابوس شبانه، سرخوردگی  
|}
مثال عینی: از خاطرات حسن بهشتی‌پور در [[اردوگاه تکریت 12|اسارتگاه 12 تکریت]] «فرحان نگهبان عراقی به خاطر [[ورزش]] کردن ، سیلی محکمی به صورت من زد.» 

حسینعلی قادری روایت دیگری از بی رحمی‌های نگهبانان عراقی دارد او می گوید: <blockquote>«وقتی که وارد اسارتگاه شدیم محوطه پر از سنگ و خاروخاشاک و ناهموار بود. تا مدت‌ها باید با پای برهنه روی این سنگ و خارها راه می‌رفتیم. عرض اردوگاه حدود 100 متر بود. صبح زمستان، قبل از هر کاری، ما را از آسایشگاه با کابل بیرون می‌آوردند و به‌صورت دشتبانی به خط می‌کردند. می‌بایست زمین پر از خار و سنگ را با کف دست جارو می‌کردیم. هوا آن‌قدر سرد بود که دست‌هایمان بعد از چند دقیقه مثل چوب خشک و کبود می‌شد. کف دست بعضی بچه‌ها زخمی می‌شد و گاهی خون با خاک‌ محوطه قاطی می‌شد و سنگ‌ریزه‌ها وارد زخم می‌شدند. بعثی‌ها هم با کابل پشت‌سر ما حرکت می‌کردند و منتظر بودند که یک سنگ‌ریزه پشت‌سر کسی جا بماند. مشاهده یک سنگ کوچک همان و فرودآمدن کابل بر کمر و کتف آن بی‌نوا همان! خیلی مراقبت می‌کردیم چیزی پشت‌سرمان جا نماند و این باعث می‌شد بعضی افراد مقداری عقب بیفتند، این هم بهانۀ خوبی بود که به جرم تنبلی و جاماندن از بقیه مثل گله گرگ به جانش بیفتند<ref>قادری، حسینعلی (1404). [[این فصل را با من بخوان]]، تهران: [https://www.mfpa.ir پیام آزادگان]،</ref>.»</blockquote>تحلیل حقوقی: چون دستور سازمان یافته از بالا نبوده و هدف خاص «اخذ اعتراف» یا «ارعاب سیستماتیک» را نداشته (بیشتر تنبیه لحظه‌ای بوده)، در تعریف دقیق کنوانسیون «[[شکنجه]]» نیست، بلکه «رفتارغیرانسانی و تحقیرآمیز» (Cruel, Inhuman or Degrading Treatment) محسوب می‌شود.

این نوع رفتار اگرچه در چارچوب حقوقی تنگ کنوانسیون مصداق کامل شکنجه نیست، اما از منظر روانشناختی اثری برابر با [[شکنجه]] بر روی [[اسیران جنگ|اسیران]] داشته است.

== بخش سوم: چرا این تفکیک برای حقیقت اسارت ضروری است؟ ==

=== به سه دلیل اصلی زیر ===
'''عدالت با قربانی:''' وقتی هر سیلی را «[[شکنجه]]» بنامیم، دردی که یک آزاده تحمل کرده با فردی که ناخن‌هایش را کشیده‌اند یا شوک برقی خورده یکسان می شود. این ظلم به قربانیان شدیدترین [[شکنجه|شکنجه‌]]<nowiki/>هاست.

'''صحت حقوقی:''' اگر پرونده عراق در مراجع بین المللی بررسی شود، اغراق در به کارگیری واژه «[[شکنجه]]» باعث تضعیف اعتبار سایر گزارش‌های مستند می شود.

'''انصاف تاریخی:''' رژیم بعث جنایتکار بود، اما نه هر نگهبان عراقی «شکنجه‌گر» بود. برخی رفتارها زمخت و خشن یک افسر عراقی در بحبوحه جنگ است، نه لزوماً [[شکنجه]] سازمان یافته.

=== بر اساس تعاریف فوق، در ادامه به بازنمایی سه دسته از رفتارهای اسارتگاه های عراق می پردازیم. ===
1. [[خشونت در اسارت|خشونت‌]]<nowiki/>های پراکنده ([[مشت و لگد( تنبیه)|مشت]]، [[مشت و لگد( تنبیه)|لگد]]، فحاشی)

2. رفتارهای غیرانسانی مرزی (حبس در آفتاب، محرومیت طولانی از [[آب]])

3. مصادیق کامل [[شکنجه]] (شوک برقی، کشیدن ناخن، اعدام ساختگی، حبس [[زندان انفرادی|انفرادی]] ماه‌ها در سلول تاریک)

بیژن کیانی در کتاب خود مصداق روشنی از [[شکنجه]] در اسارتگاه [[اردوگاه موصل 1|موصل 1]] را روایت می کند:<blockquote>«غروب آن روز بعثی‌ها ما را بردند به ساختمانی که هیچ امکاناتی نداشت. با ضرب‌وشتم همه را از اتوبوس پیاده کردند و با کابل آمدند به استقبال ما، آن‌چنان استقبالی که با ضربات کابل به سرو صورت و پا و دست اسیران وارد می کردند حتی به زخمی‌ها هم رحم نکردند. پس‌از این استقبال وحشیانه، همه را فرستادند به اتاق‌ها. درها را بستند و رفتند. ناله زخمی‌ها بلند شد. شبی پر از شکنجه و دلتنگی آغاز شده بود. بدون زیرانداز و پوششی، که بتوان آن شب سرد زمستانی را به صبح رساند، شب را سپری کردیم. چه کسی می‌توانست بخوابد؟ [[نماز]] را بدون وضو و مهر، با همان پیکرهای کوفته‌شده و زخمی خواندیم. نگاه به چهره‌های درهم و گرفته برخی جوانان آزاردهنده بود، تا همین چند ساعت پیش در صحنه نبرد مثل شیر می‌غریدند و حالا گرفتار این قوم ستمگر شده بودند<ref>کیانی، بیژن (1404). [[فرزند مُنگشت|فرزند منگشت]]، تهران: [https://www.mfpa.ir پیام آزادگان]،</ref>.»</blockquote>

== جمع بندی ==
مرز میان [[خشونت در اسارت|خشونت]] و [[شکنجه]] را انصاف با زخم‌های آزاده تعیین نمی کند؛ انصاف آن است که هر زخم را به نام خودش بخوانیم. [[خشونت در اسارت|خشونت]]، درد است. [[شکنجه]]، نابودی است. یکی را نباید به جای دیگری به کار برد، نه برای بزرگ نمایی و نه برای کوچک نمایی.

== پاورقی ==
<small>[1]. ماده 3 (ممنوعیت [[خشونت در اسارت|خشونت]] و [[شکنجه]] در همه حال): این ماده صراحتاً «[[خشونت در اسارت|خشونت]] علیه زندگی و شخص، به ویژه قتل، مثله کردن، رفتار ظالمانه و [[شکنجه]]» را ممنوع می‌کند .</small>

<small>[2]. ماده 130 (مصادیق نقض‌های فاحش): این ماده «[[شکنجه]] یا رفتار غیرانسانی» را به عنوان یکی از مصادیق نقض‌های فاحش (Grave Breaches) کنوانسیون معرفی می‌کند که مستوجب مجازات است.<ref>ICRC. (1949). Geneva Convention relative to the Treatment of Prisoners of War. Retrieved from https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/gciii-1949</ref></small>

== نیز نگاه کنید به ==

* [[خشونت در اسارت]]

* [[شکنجه]]

== کتابشناسی ==


[[رده:خشونت]]
[[رده:شکنجه]]
<references />'''حسن بهشتی‌پور'''