روایت و جنگ روایت‌ها در عصر استقامت
روایت و جنگ روایت‌ها در عصر استقامت، مفهومی در مطالعات فرهنگی، تاریخی و سیاسی جنگ است که به نقش روایت در شکل‌دادن به معنا، حافظه جمعی، هویت و برداشت جامعه از رخدادهای جنگی می‌پردازد. این مفهوم تأکید می‌کند که جنگ تنها یک نبرد نظامی نیست، بلکه عرصه‌ای برای رقابت بر سر معنا و تفسیر وقایع است.
مفهوم روایت در جنگ
روایت در زمینه جنگ، صرفاً به معنای ثبت یا گزارش سلسله‌ای از حوادث نظامی نیست. هر جنگ، در کنار رخدادهای نظامی و انسانی، مجموعه‌ای از روایت‌ها درباره علت وقوع، نقش کنشگران، پیروزی و شکست، فداکاری، رنج و مسئولیت ایجاد می‌کند. این روایت‌ها ممکن است از سوی دولت‌ها، نیروهای درگیر، رسانه‌ها، شاهدان و نسل‌های بعدی تولید و بازتولید شوند. از این منظر، روایت می‌تواند در شکل‌گیری برداشت جامعه از گذشته و در تعیین معنای یک رخداد برای نسل‌های مختلف نقش داشته باشد.
جنگ روایت‌ها
«جنگ روایت‌ها» به رقابت میان روایت‌های متفاوت درباره یک رخداد یا مجموعه‌ای از رخدادها اشاره دارد. در چنین وضعیتی، طرف‌های مختلف تلاش می‌کنند رخدادها را از زاویه‌ای خاص توضیح دهند، برخی کنشگران و حوادث را برجسته و برخی دیگر را کم‌رنگ کنند. تفاوت میان روایت‌ها فقط در اطلاعاتی که ارائه می‌کنند نیست؛ بلکه در انتخاب نقطه آغاز و پایان روایت، نحوه ارتباط دادن رخدادها و نسبت دادن نقش به کنشگران نیز آشکار می‌شود.
چارچوب‌های نظری
در مطالعات روایت و سیاست، چند رویکرد نظری برای تحلیل چگونگی ساخت، انتقال و دریافت روایت‌ها به کار رفته است. این رویکردها از سنت‌های فکری متفاوتی می‌آیند و همه‌ی آنها مستقیماً درباره‌ی جنگ نوشته نشده‌اند. در ادامه، هر رویکرد بر پایه‌ی منبع خودش معرفی می‌شود.
میمسیس سه‌گانه در نظریه‌ی پل ریکور ( Paul Ricoeur)
پل ریکور، فیلسوف فرانسوی، در جلد نخست «زمان و روایت» روایت را در قالب «میمسیس سه‌گانه» تحلیل می‌کند[۱]. به نظر او روایت از سه لحظه‌ی به‌هم‌پیوسته می‌گذرد:
پیش‌پیکربندی (Prefiguration): فهمی پیشاروایی از جهان کنش است. از دید ریکور کنش انسانی پیش از روایت هم بی‌معنا نیست و از پیش ساختاری مفهومی، میانجی‌های نمادین و بُعد زمانی در بین انسان‌ها و ذهنیت آنها دارد[۱].
پیکربندی (Configuration): سازمان‌دهی رخدادها در قالب پیرنگ. پیرنگ عناصر ناهمگون، مانند کنشگران، هدف‌ها، وسایل، شرایط و پیامدهای پیش‌بینی‌نشده را به یک کل روایی واحد تبدیل می‌کند[۱].
بازپیکربندی (Refiguration): تلاقی جهان متن با جهان مخاطب است. اثر روایت با دریافت آن توسط مخاطبان شکل می‌گیرد و بر فهم مخاطب از کنش و زمان اثر می‌گذارد[۱]. یعنی به مرحله باور پذیری می رسد.
ریکور این سه لحظه را حلقه‌ای هرمنوتیکی می‌داند و نه توالی‌ای خطی[۱].او در آثار بعدی نیز مفهوم «هویت روایی» را در خود به‌مثابه دیگری[۲] و رابطه‌ی حافظه، تاریخ و فراموشی، از جمله سوءاستفاده از حافظه، را در حافظه، تاریخ، فراموشی[۳] بسط داده است. برخی پژوهشگران از این مفاهیم برای تحلیل روایت‌های جنگ استفاده کرده‌اند.
پیرنگ‌سازی در روایت تاریخی: هیدن وایت
هیدن وایت (Hayden White )، نظریه‌پرداز تاریخ‌نگاری، در متاهیستوری استدلال می‌کند که مورخ با «پیرنگ‌سازی» (emplotment) رخدادها را به شکل داستانی معنادار درمی‌آورد. او چهار شیوه‌ی پیرنگ‌سازی را از هم تفکیک می‌کند: رمانس، تراژدی، کمدی و هجو. از دید او رخدادهای یکسان را می‌توان با پیرنگ‌های متفاوت روایت کرد[۴].
چارچوب‌بندی: گافمن و انتمن
مفهوم «چارچوب» را اروینگ گافمن (Erving Goffman) در تحلیل چارچوب (۱۹۷۴) برای توصیف طرح‌واره‌های تفسیری‌ای به کار برد که افراد با آنها رخدادها را درک و طبقه‌بندی می‌کنند[۵]. رابرت انتمن ( (Robert M. Entman در مطالعات ارتباطات، چارچوب‌بندی را چنین تعریف کرده است: برگزیدن برخی جنبه‌های واقعیتِ ادراک‌شده و برجسته‌ساختن آنها در یک متن ارتباطی، برای ترویج تعریفی خاص از مسئله، تفسیری علّی، داوری اخلاقی یا راه‌حلی پیشنهادی[۶]. این کاری است که رسانه‌ها هر روز انجام می دهند. یعنی غیر مستقیم با برجسته سازی بعضی مفاهیم در مقابل نادیده گرفتن یا کم اهمیت جلوه دادن مفاهیم رقیب چارچوبی را می سازند که مخاطبان مجبور می شوند از آنجا به میاله مورد نظر بنگرند.
روایت‌های راهبردی
آلیسترمیسکیمون (Alister Miskimmon)، بن اوگلین Ben O'Loughlin)) و لورا روزل Laura) (Roselle «روایت راهبردی» را بازنمایی‌ای از توالی رخدادها و هویت‌ها می‌دانند که کنشگران سیاسی برای معنابخشی به گذشته، حال و آینده و برای اثرگذاری بر مخاطبان داخلی و بین‌المللی به کار می‌گیرند[۷].
این رویکرد در مطالعات روابط بین‌الملل برای تحلیل رقابت بر سر معنای رخدادها و روایت گری در جنگ استفاده می‌شود.
عناصر روایت
براساس ادبیات نظری ارائه شده می توان گفت برای تحلیل روایت، سه عنصر کلیدی مورد تأکید قرار می‌گیرد:
پیکربندی: نحوه سازمان‌دهی عناصر روایت و تعیین نقطه آغاز، مسیر و پایان آن.
چارچوب‌بندی: قرار دادن رخداد در یک چارچوب خاص برای ارائه به مخاطب. رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی در این مرحله نقش اساسی دارند.
پیرنگ: نحوه ایجاد ارتباط میان رخدادها و کنش‌ها به‌گونه‌ای که مجموعه‌ای از حوادث پراکنده به یک داستان منسجم تبدیل شود.
روایت استقامت
«روایت استقامت» یکی از مفاهیم محوری در این چارچوب است. در این دیدگاه، استقامت به‌عنوان مفهومی برای توضیح واکنش جامعه در برابر جنگ و فشار خارجی در نظر گرفته می‌شود. روایت استقامت زمانی شکل می‌گیرد که یک جامعه، رخدادهای جنگ را در چارچوب معنایی مشخصی تفسیر کند.
این مفهوم در تجربه اسیران ایرانی در اسارتگاه‌های عراق نمود عینی یافت؛ جایی که اسیران با معنابخشی به مقابله با تجاوز دشمن و استمرار مقاومت، سختی‌های اسارت را به «تاب‌آوری جمعی» و یک کنش جمعی در خاک دشمن تبدیل کردند. این روایت، استقامت را از یک حضور صرفاً نظامی فراتر برده و به عرصه هویت و معنا گسترش داد.
روایت به‌مثابه کنش سیاسی
در مطالعات جنگ و سیاست، روایت علاوه بر کارکرد توصیفی، پیامد سیاسی نیز دارد. هنگامی که یک روایت، علت یک رخداد، نقش کنشگران و تصویر «خود» و «دیگری» را تعیین می‌کند، می‌تواند بر حافظه تاریخی و افکار عمومی تأثیر بگذارد. از این رو، در «جنگ روایت‌ها» مسئله تنها رقابت بر سر اطلاعات نیست، بلکه رقابت بر سر تفسیر و معنای رخدادهاست.
تفاوت با تاریخ شفاهی
روایت جنگ نباید با تاریخ شفاهی یکسان دانسته شود. تاریخ شفاهی یکی از منابع و شیوه‌های ثبت تجربه‌های انسانی است، در حالی که مفهوم روایت دامنه گسترده‌تری دارد و می‌تواند متون تاریخی، رسانه‌ها، ادبیات، فیلم و سایر اشکال بازنمایی جنگ را نیز دربرگیرد. خاطرات آزادگان و رزمندگان در کنار اسناد و گزارش‌های خبری، در شکل‌گیری روایت‌های مختلف از جنگ نقش دارند.
نیز نگاه کنید به
کتابشناسی
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ Ricoeur, P. (1984). Time and Narrative, Vol. 1. Trans. K. McLaughlin & D. Pellauer. University of Chicago Press. (فصل ۳: «میمسیس سه‌گانه»)
- ↑ Ricoeur, P. (1992). Oneself as Another. Trans. K. Blamey. University of Chicago Press.
- ↑ Ricoeur, P. (2000). La mémoire, l'histoire, l'oubli. Paris: Seuil. (ترجمه‌ی انگلیسی: Memory, History, Forgetting، دانشگاه شیکاگو)
- ↑ White, H. (1973). Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Johns Hopkins University Press.
- ↑ Goffman, E. (1974). Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience. Harper & Row.
- ↑ Entman, R. M. (1993). Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm. Journal of Communication, 43(4), 51–58.
- ↑ Miskimmon, A., O'Loughlin, B., & Roselle, L. (2013). Strategic Narratives: Communication Power and the New World Order. Routledge.