استخبارات

استخبارات عراق، با عنوان عربی «جهاز المخابرات العامة العراقية»، یکی از مهم‌ترین سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی حکومت حزب بعث عراق در دوره صدام حسین بود. این سازمان در کنار دستگاه‌هایی مانند «مدیریة الأمن العامة» (امن عمومی) و «الاستخبارات العسکریة» (استخبارات نظامی)، بخشی از ساختار گسترده امنیتی حکومت عراق را تشکیل می‌داد. وظیفه اصلی جهاز المخابرات، گردآوری و تحلیل اطلاعات، به‌ویژه درباره تهدیدهای خارجی و مخالفان حکومت در خارج از کشور، و انجام فعالیت‌های اطلاعاتی و عملیاتی تعیین شده بود.

تاریخچه

ریشه‌های این سازمان به «الجهاز الخاص» یا «جهاز حُنین» بازمی‌گشت که در دهه ۱۹۶۰ به‌عنوان تشکیلات امنیتی حزب بعث فعالیت می‌کرد و صدام حسین نیز پیش از رسیدن حزب بعث به قدرت، در اداره آن نقش داشت. پس از بازگشت حزب بعث به قدرت در ژوئیه ۱۹۶۸، این تشکیلات توسعه یافت و دامنه فعالیت‌های امنیتی آن گسترش پیدا کرد.

در سال ۱۹۷۳، پس از تلاش نافرجام ناظم کزار، مدیر وقت امنیت عمومی عراق، برای انجام کودتا، ساختار دستگاه‌های امنیتی عراق دستخوش تغییر شد و تشکیلات اطلاعاتی جدیدی شکل گرفت که بعدها به «جهاز المخابرات العامة» تبدیل شد. در سال ۱۹۸۳ نیز ساختار و نام این سازمان با عنوان «جهاز المخابرات» تثبیت شد و ارتباط مستقیم آن با ساختار عالی حکومت افزایش یافت.

جهاز المخابرات در دوره صدام حسین، به‌ویژه در جریان جنگ ایران و عراق، نقش مهمی در جمع‌آوری اطلاعات درباره ایران، فعالیت‌های اطلاعاتی برون‌مرزی و مقابله با مخالفان حکومت داشت.

جایگاه استخبارات در نظام امنیتی عراق

جهاز المخابرات تنها یکی از چند سازمان امنیتی حکومت صدام حسین بود. در کنار آن، مدیریة الأمن العامة، الاستخبارات العسکریة، جهاز الأمن الخاص و برخی تشکیلات امنیتی دیگر نیز فعالیت می‌کردند. تعدد این سازمان‌ها باعث ایجاد شبکه‌ای چندلایه از نهادهای اطلاعاتی، امنیتی و حفاظتی شد که هدف اصلی آن حفظ حکومت بعث و سرکوب مخالفان صدام در داخل و ترور آنها در خارج  بود.

در ساختار امنیتی عراق، استخبارات از «مدیریة الأمن العامة» که بیشتر مسئول امنیت داخلی بود، و از «الاستخبارات العسکریة» که بر حوزه‌های نظامی تمرکز داشت، متمایز بود؛ هرچند میان وظایف و فعالیت‌های این دستگاه‌ها در عمل هم‌پوشانی‌هایی وجود داشت.

مکان و مقرهای استخبارات

مرکز اصلی جهاز المخابرات در بغداد قرار داشت و این سازمان در نقاط مختلف عراق نیز مراکز و شعبه‌هایی داشت. یکی از ساختمان‌های وابسته به دستگاه اطلاعاتی عراق در بغداد، پس از سقوط حکومت صدام، به دلیل سابقه بازداشت و بازجویی از مخالفان حکومت به یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز امنیتی دوره بعث تبدیل شد.

استخبارات و اسیران ایرانی

در جریان جنگ ایران و عراق، اغلب اسیران ایرانی در آغاز اسارت در همان خطوط پشت جبهه، از سوی نیروهای استخبارات بازجویی‌های اولیه می‌شدند. در صورت برخورداری از اطلاعات مورد توجه نیروهای عراقی، بعضی از اسیران را برای بازجویی‌های تخصصی‌تر به نهادهای اطلاعاتی و امنیتی، از جمله دستگاه استخبارات، تحویل می‌دادند. هدف از این بازجویی‌ها کسب اطلاعات درباره یگان و محل خدمت اسیر، مناطق عملیاتی، فرماندهان، توان و تجهیزات نظامی و همچنین اطلاعات مربوط به عملیات‌های آینده بود.

بر اساس خاطرات منتشرشده از آزادگان، در جریان بازجویی، درباره سوابق و مسئولیت‌های اسیران نیز پرس‌وجو می‌شد. برخی آزادگان که فرمانده، پاسدار، روحانی یا دارای مسئولیت‌های خاص بودند، به دلیل اطلاعات احتمالی آنان درباره نیروها و عملیات‌ها، مورد توجه ویژه بازجویان استخبارات قرار می‌گرفتند. همچنین، اطلاعات به‌دست‌آمده از اسیران در تعیین محل نگهداری و نحوه برخورد با آنان مؤثر بود.

بازجویی‌های انجام‌شده در مراکز امنیتی عراق، بنا بر شهادت‌ها و خاطرات منتشرشده از آزادگان، همراه با خشونت، تهدید و شکنجه بود. برخی اسیران نیز در شرایط نامناسب نگهداری می‌شدند و مجروحان از امکانات کافی پزشکی برخوردار نبودند. گزارش‌های حقوق بشری درباره دستگاه امنیتی حکومت صدام نیز استفاده گسترده از بازداشت، بازجویی و شکنجه را در ساختار امنیتی آن حکومت مستند کرده‌اند.

خاطرات آزادگان، از جمله آثاری که درباره دوران اسارت در زندان‌ها و اردوگاه‌های عراق منتشر شده‌اند، بخش مهمی از اطلاعات درباره نحوه بازجویی و شرایط نگهداری اسیران ایرانی در مراکز امنیتی عراق را تشکیل می‌دهند. از جمله این آثار می‌توان به «سفر به شهر آزادی» نوشته سیامک عطایی و «دانستنی‌های آزادگان» نوشته عبدالرضا سالمی‌نژاد اشاره کرد.

در خاطرات برخی آزادگان ایرانی نیز از انتقال اسیران به مراکز وابسته به استخبارات در بغداد و دیگر مناطق عراق و انجام بازجویی‌های تخصصی در این مراکز یاد شده است.

پس از سقوط حکومت صدام حسین در سال ۲۰۰۳، سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی وابسته به حکومت پیشین منحل شدند.

نیز نگاه کنید به

• بازجویی در استخبارات

پیوند به بیرون

استخبارات. ویکی پدیای فارسی. قابل بازیابی ازhttps://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA

نویسنده مقاله

پروین کاشانی‌زاده

بازنویسی شده توسط حسن بهشتی‌پور-مرداد 1405