ارتباط اسیران با یکدیگر

فرایند انتقال اطلاعات از اسیری به اسیر دیگر به‌کمک صدا، علامت یا رفتار قابل رؤیت و ترکیبی از اینها.

وجود ارتباطات بین اسرای ایرانی در زندان‌‌های عراق در طی سال‌‌های 1359-1369 از بحث‌‌های علمی خوبی است که کمتر موردتوجه تحقیقات علمی بوده است.

مفهوم

ارتباط مصدر باب افتعال از ریشه‌ی عربی ربط است (به معنای پیوند دادن، مرتبط کردن). در معنای عام آن هر گونه پیوند یا مرتبط کردن را شامل می شود اما در معنای خاص آن در اسارتگاه های عراق، عبارت است از عمل انتقال، اظهار، بیان و گفت‌وگو بین یک فرد با افراد دیگر. به بیان دیگر، ارتباط را می‌توان انتقال مفاهیم از شخصی به شخص دیگر، براساس تجربه و فرهنگ خاص دانست. آنچه در این نوع ارتباط اهمیت دارد این است که ارتباط از طریق نمادهایی برقرار می‌شود که طرفین ارتباط در آن‌ها با یکدیگر اشتراک دارند.

اجزای ارتباط

در جریان ارتباط میان انسان‌ها، چهار جزء وجود دارد: ارسال کننده پیام، محتوای پیام، گیرنده پیام (مخاطب) و وسیله‌ای که پیام با آن انتقال داده می شود.

انواع ارتباط

ارتباط به انواع مختلفی از جمله مستقیم یا غیر مستقیم، آشکار یا پنهان، عمیق یا سطحی ، و... تقسیم کرد اما از نظر نمادی که در اسارت به کار گرفته می شد، می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:

1. ارتباط کلامی. در این نوع ارتباط، کلمات که واحد زبان هستند، به‌صورت نوشتاری یا گفتاری در خدمت برقرار ارتباط قرار می گرفت.

2. ارتباط غیرکلامی. هرگاه برای انتقال پیام از نمادی غیر از کلمات استفاده می شود ، ارتباط غیرکلامی برقرار شده است. نماد غیرکلامی می‌تواند به‌صورت نقاشی، حرکات بدن، زبان اشاره یا هر نماد دیگری باشد. عموماً ارتباط غیرکلامی را به «زبان نشانه‌ها»، «زبان اشیاء» و «زبان حرکت‌ها» تقسیم می‌کنند

گونه‌های ارتباط میان اسیران

ازآنجاکه ارتباط میان اسیران دربرگیرنده همه‌ی روابط بین آنها بود، پیچیدگی فراوانی داشت و ازاین‌لحاظ انواع گوناگونی به خود گرفت: برپایه‌ی وسیله‌ی برقراری ارتباط، می‌توان آن را به ارتباط کلامی، غیرکلامی، و بصری (مانند استفاده از نقاشی یا نشانه) تقسیم کرد. اما براساس محیط و بستری که ارتباط در آن شکل می‌گرفت، عمده‌ی این ارتباط از نوع ارتباط میان‌فردی بود؛ یعنی ارتباطی که خود شامل استفاده از کلام، نشانه و نمایه، و نیز ارتباط چهره‌به‌چهره و رودررو می‌شد.

ارتباط بین اسیران

ارتباط بین اسیران ایرانی در اسارتگاه‌های عراق، عمدتاً از نوع میان‌فردی (کلامی و غیرکلامی) بود و بیشتر ازطریق صدا و گاه نیز نوشتار صورت می‌گرفت. در ارتباط ازطریق صدا، نسبت به راه‌های دیگر مانند نشانه و نماد، امتیازهای ویژه‌ای وجود داشت: فرستنده‌ی پیام به‌طور دقیق مشخص نبود و نگهبانان نمی‌توانستند پیام‌دهنده را شناسایی کنند، مگر ازطریق خبرچینانی که گمارده بودند؛ همچنین با تغییر زیر یا بم صدا و همراه با تغییر چهره، امکان پدید آمدن رمزهای خاصی میان اسیران فراهم می‌شد. علاوه‌براین، به‌دلیل کمبود امکانات، مانند در دسترس نبودن خودکار یا کاغذ، صدا اهمیت ویژه‌ای در ارتباط بین اسیران داشت؛ با این‌ حال، در مواردی نیز برای انتقال مفاهیم ازطریق ارتباط غیرکلامی، از نماد و نشانه استفاده می‌شد؛ برای نمونه، در سال‌روز تولد با فرستادن هدیه برای یکدیگر، ارتباط برقرار می‌کردند و ازاین‌طریق تبریک خود را اظهار می‌داشتند.

دیوارنویسی نوع دیگری از ارتباط میان‌فردی اسیران بود. در این نوع از ارتباط، حرف‌زدن یا سخن‌گفتن میان چند اسیر که مباحثه (گفتمان) نامیده می‌شد، مهم‌ترین نوع رابطه بود؛ در آن نقش فرستنده و گیرنده‌ی پیام جابه‌جا می‌شد و هیچ‌گاه گیرنده و فرستنده ثابت نبود. گاهی نیز این ارتباط با حالت و اداهای خاصی (مانند تعجب یا خشم‌آلود و با داد زدن) منتقل می‌شد. نوشتنِ اطلاعات، شکل دیگری از ارتباط بین اسیران ایرانی در اردوگاه‌های عراق بود که در میان اسیرانی که سال‌های طولانی در زندان بودند، کاربرد بیشتری داشت؛ در این روش، اسیران با نوشتن مشخصات خود روی دیوار، به اسیران جدید اطلاع می‌دادند.

نوع دیگر ارتباط میان‌فردی بین اسیران، به‌کاربردنِ اصطلاح و ضرب‌المثل بود؛ برای نمونه، هنگامی‌که اسیری تازه به زندان آورده می‌شد، با به‌کار بردن ضرب‌المثل ایرانی به او اطلاع می‌دادند که در این اسارتگاه اسیران ایرانی هستند. کارسازترین نوع ارتباط بین اسیران، صحبت‌کردن بود؛ در این نوع، گاهی اسیران با مجاب‌کردن نگهبانان عراقی برای برقراری ارتباط با افراد دیگر، به آسایشگاه های آنان می‌رفتند. نمونه‌ی بارز این نوع ارتباط مربوط به سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد، سید آزادگان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، است. گاه نیز ارتباط ازطریق گوش‌ کردن از دیوار برقرار می‌شد؛ این نوع، که شاید سخت‌ترین شکل ارتباط میان اسیران بود، مستلزم آن بود که ساعت‌های متمادی گوش به دیوار بگذارند تا از آسایشگاه همجوار اطلاعاتی به‌دست آورند؛ سپس با اندک اطلاعات به‌دست‌آمده میان خود تفسیر می‌کردند و براساس قاعده‌ی مورس در تلگراف، از ریتم ضرب با آسایشگاه همجوار خود ارتباط برقرار می‌کردند و از احوال یکدیگر باخبر می‌شدند. خواندن و نوشتن، شکل دیگری از ارتباط بود که میان اسیران کاربرد داشت؛ در این روش، اطلاعات به‌صورت مخفی و جاسازی‌شده، مثلاً زیر سینی غذا یا میان سبزی یا نان، بین اسیران تبادل می‌شد.

از انواع دیگر ارتباط می‌توان به ارتباط مستقیم و چهره‌به‌چهره اشاره کرد. در این نوع، علاوه‌براینکه اسیران در درون یک آسایشگاه با هم ارتباط داشتند، گاه بدون واسطه با اسیران آسایشگاه دیگر نیز ارتباط مستقیم برقرار می‌کردند؛ این کار عمدتاً ازطریق پرت‌کردن یک کلمه‌ی فارسی یا خواندن دعاهای خاصِ پس از نماز با صدای بلند انجام می‌شد؛ به‌طوری‌که اسیرانی که برای بازجویی می‌بردند، از این‌طریق ایرانی‌بودن خود را به اسیرِ در حال بازجویی اطلاع می‌دادند. در این روش، گاه با خواندن دعا یا نوحه، کلماتی با پیام مشخص به اسیران دیگر منتقل می‌شد؛ برای نمونه، با شعرخوانیِ بلند، اطلاعات را به هم می‌رساندند. شکل دیگری از ارتباط که میان اسیران رواج داشت، استفاده از سخنرانی و خطابه بود؛ در این روش، یک فرد با ایراد سخنرانی درباره‌ی موضوعات گوناگون، اطلاعات را به‌شیوه‌ای خاص به شنوندگان می‌رساند. از نمونه‌های بارز این نوع ارتباط می‌توان به علی‌اکبر ابوترابی‌فرد اشاره کرد.

نوع دیگری از ارتباط میان اسیران ایرانی در درمانگاه یا بیمارستان صورت می‌گرفت. درصورتی‌که امکان درمان بیمار در درمانگاه میسر نبود، او را به بیمارستان شهر، و در صورت وضعیت حاد، به بیمارستان الرشید بغداد منتقل می‌کردند. این جابه‌جایی فرصتی فراهم می‌کرد تا بیمارانی از اسارتگاه‌های مختلف با یکدیگر برخورد کنند و هنگام معاینه توسط پزشک یا توزیع غذا، ازطریق ارتباط کلامی یا نامه، یکدیگر را از اخبار اسارتگاه خود باخبر سازند.

نیز نگاه كنید به

• رسانه و خبر
• جابجایی و انتقال اسیران

برای مطالعه بیشتر

جمالی، حمیده (1384). «ارتباط». دانشنامه ایران، ج 2، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره‌‌المعارف بزرگ اسلامی.

ساروخانی، باقر (1373). جامعه‌‌شناسی ارتباطات. تهران: اطلاعات

نویسنده مقاله

علی ذبیحی علی‌‌تپه

بازنویسی توسط دکتر بهشتی‌پور-مرداد 1405