پرش به محتوا

بازگشت به خانه پایان ده سال بی‌خبری

از ویکی آزادگان

روایت سرهنگ علی شط‌نیسانی، آزاده‌ای که ده سال در زندان‌های عراق مفقودالاثر بود.

روز پنج‌شنبه 23 مرداد، گرمای سوزناک عراق به اوج خودش رسیده بود. همگی از گرما کلافه شده و گوشه‌ای توی سایه دیوار کز کرده بودیم. رادیو هم مثل هر روز برنامه خودش را داشت. ساعت ده صبح یک‌دفعه مجری رادیو اعلام کرد:

«به‌زودی اطلاعیه مهم رئیس ‌القائد به اطلاع شنوندگان خواهد رسید.»

هرکسی حدس و گمانی می‌زد. تصور اکثرمان این بود که صدام درخصوص جنگ با کویت تصمیم مهمی گرفته است. یکی می‌گفت قطعاً ارتباطی به ما ندارد. ما در بحبوحه جنگ عراق و کویت و تهدیدات آمریکا فراموش‌ شده‌ایم.

سرانجام ساعت دوازده رادیو عراق با قطع سرودهای حماسی‌اش اطلاعیه صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق، را پخش کرد:

«... رئیس‌ القائد در نامه‌ای به رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، به نشانه حسن‌نیت‌ خود و کشور عراق همه شرایط ایران را پذیرفته و حاضر است در اولین قدم تبادل اسرا را شروع کند. برای همین به‌عنوان حسن‌نیت، ما از روز جمعه هفدهم آگوست 1990 [26/05/1369] نیروهای خود را از مرزهای شما فرامی‌خوانیم و تنها نیروهایی سمبلیک را به‌عنوان نگهبانان و پلیس مرزی باقی می‌گذاریم تا در وضعیت طبیعی به وظایف روزمره خود عمل کنند. کلیه اسرای جنگ و همه بازداشت‌شدگان را فوراً از راه مرزهای زمینی ازجمله خانقین و قصرشیرین و مناطقی که مورد توافق دوطرف خواهد بود آزاد خواهیم کرد و ما اولین گام در این زمینه را روز جمعه برخواهیم داشت. رئیس‌جمهور در پایان اعلام می‌کند هر آنچه شما و کشورتان ایران می‌خواستید و بر آن اصرار داشتید محقق شده است.»

شنیدن این خبر، بعداز گذشت دو سال از پایان جنگ، آن‌هم در چنین اوضاعی باورکردنی نبود. ولوله‌ای بین بچه‌ها افتاد. عده‌ای باور داشتند که صدام در این موقعیت محال است که اسرا را آزاد کند. سربازهای عراقی از ما خوشحال‌تر بودند. آنها می‌گفتند چون رئیس القائد گفته، پس شما حتماً آزاد خواهید شد.

دو روز به همین منوال گذشت. آن روز عصر، هرچه منتظر شدیم، نگهبانان سوت داخل‌باش را نزدند. هوا تاریک شد و ما همچنان توی محوطه بودیم و به آسمان پرستاره نگاه می‌کردیم.

فردای آن روز، یک ژنرال عراقی، که هیچ‌وقت او را ندیده بودیم و تاحالا به زندان نیامده بود، وارد محوطه اردوگاه شد. مسئول زندان دستور داد همه به‌صف بایستیم. قرار بود روز جمعه، 26 مرداد 1369‌، اولین گروه اسرا را مبادله کنند. ژنرال، بعداز اینکه با همه دست داد، به سرگرد محمود محمودی، فرمانده ما، گفت: «رئیس القائد، صدام حسین، قرارداد 1975 الجزایر را پذیرفته است و ما روز جمعه حدود نه‌صد اسیر را یکجا آزاد خواهیم کرد و ان‌‌شاءالله شما هم به‌زودی آزاد خواهید شد.»

سرگرد محمودی گفت: «ما نمی‌‌تونیم این حرف شما رو بپذیریم؛ اگه قراره ما آزاد بشیم و به کشورمون برگردیم، چرا ما رو ده سال مخفی نگه داشتین؟ چرا ما رو به صلیب‌سرخ معرفی نکردین؟ چه جوابی دارین بدین؟»

ژنرال عراقی، که سبیلی پرپشت داشت، به سبیلش قسم خورد که همگی به ایران بازخواهید گشت. عراقی‌ها آن‌قدر که قسم به سبیلشان را باور داشتند به شرف و دینشان این‌قدر اعتقاد نداشتند. وقتی به سبیلشان قسم می‌خوردند، انگار وحی منزل است.

محمودی با هوش و درایتی که داشت گفت: «سیدی، حالا که شما به سبیلتون قسم خوردین که ما رو بفرستین ایران و ما هم بیشتر از ده‌بیست روز دیگه مهمان شما نیستیم و از این زندان آزاد می‌شویم، یه رادیو به ما بدین تا اخبار ایران رو بشنویم؛ ده سالی میشه که صدایی از رادیوی کشورمون نشنیدیم.»

ژنرال عراقی، بدون اینکه فکر کند یا حرفی بزند، بلافاصله دستور داد یک رادیوی کوچک برایمان آوردند. او خداحافظی کرد و از محوطه زندان رفت بیرون. سرگرد محمودی هم رادیو را گرفت و همگی وارد آسایشگاه شدیم. رادیو را روشن کردیم و علنی و بدون ترس از عراقی‌ها به آن گوش کردیم.

ساعت دو شده بود. همه ناهار را زود خوردیم و منتظر شنیدن اخبار رادیوی ایران شدیم. قبل‌از شروع اخبار، سخنانی از حضرت امام خمینی(ره) پخش شد. تا صدای امام توی آسایشگاه پیچید، بچه‌ها گریه‌شان گرفت؛ کسی نمی‌‌توانست جلوی گریه‌اش را بگیرد. این آشناترین صدایی بود که آزادانه بعداز ده سال می‌‌شنیدیم. بعداز سخنان امام، وقتی سرود «وحده وحده» پخش شد، از غرور، موهای بدنم سیخ شده بود. مجری رادیو، بعداز سلام، اولین خبر را اعلام کرد و گفت: «اولین گروه از اسرای جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به‌زودی به آغوش خانواده‌های خود بازمی‌گردند. اسامی اسرای آزادشده به این شرح است ... .»

مجری اسامی اولین گروه آزادشده را می‌خواند و ما به‌دقت گوش می‌دادیم تا شاید اسم آشنایی به گوشمان بخورد. با این خبر‌هایی که می‌شنیدم امیدوار شده بودیم که بعداز ده سال بی‌خبری و مفقودی به کشورمان بازمی‌گردیم.

روز بعد، روزنامه‌های عراق تصاویری از اسرای درحال‌تبادل چاپ کردند. خدایا، چه می‌دیدم! تعدادی از اسرا به کشور بازگشته‌اند؟! تصاویر را می‌دیدم، ولی باورم نمی‌شد که در اوج ناامیدی‌مان پایان اسارت و آغاز آزادی فرارسیده است.

هر شب آمار اسیران آزادشده را کنترل می‌‌کردیم. وقتی تعداد تبادل اسرا در هر نوبت از سیصد نفر به هزار نفر رسید، کم‌‌کم امیدوار شدیم سراغ ما هم بیایند. چندتا از بچه‌ها خوشحال بودند؛ تعدادی هم کار عراقی‌ها را باور نمی‌کردند و می‌‌گفتند اینها دروغ می‌‌گویند. شک داشتیم و باور نمی‌‌کردیم که بعداز گذشت ده سال زمان برگشت و دیدار با خانواده‌ها‌یمان فرارسیده است.

روزی عراقی‌‌ها برای ما دشداشه آوردند و گفتند: «این رو بپوشین، هدیه صدام حسینه.» از این رفتارشان شوکه شدیم، باورمان نمی‌‌شد. صدام حسینی که ده سال ما را در زندان‌هایش مفقودالاثر نگه داشته، حالا برایمان هدیه فرستاده است!

لباس‌هایمان پاره شده بود. هرطور بود، حرف عراقی‌ها را پذیرفتیم و دشداشه‌ها را پوشیدیم. لباس‌ها گشاد بود؛ انگار با سربازهای خودشان اندازه کرده بودند. ما، که ده سال خوردوخوراک خوبی نداشتیم، حسابی لاغر شده بودیم و لباس توی تنمان زار می‌زد. به بچه‌ها گفتم: «این لباسا چند روزی بیشتر توی تنمان نیست. وقتی برسیم ایران، لباسای جدید بهمون می‌دن. پس زیاد سخت نگیرین، هرطوری که هست بپوشینش.»

تعدادی از بچه‌ها لباس را با نخ و سوزن کوک زدند و تنگ کردند. بعداز اینکه لباس‌ها را پوشیدیم، سرباز عراقی گفت: «وسایلتون رو جمع کنین که دیگه باید برین.»

وسایل شخصی‌مان را جمع کردیم و تا بعدازظهر منتظر شدیم. بی‌خبری کلافه‌مان کرده بود. نزدیک غروب گفتند: «اتوبوس کم اومده، ان‌‌شاءالله فردا می‌‌رین!»

سرگرد محمودی همه بچه‌ها را یکجا جمع کرد و گفت: «به امید خدا تا چند روز دیگه اسارتمون تموم میشه. احتمالاً وقتی به ایران برگردیم، ارتش جمهوری اسلامی ایران، از ما سؤالایی می‌پرسه؛ برای‌اینکه به آزادشدن بقیه بچه‌هامون از اسارت کمک کنیم، باید اسامی همه رو بنویسیم.»

او برگه‌ای آورد و بالای آن نوشت بسم الله الرحمن الرحیم و بعد اضافه کرد امروز 22/06/1369، اسامی اسرای مفقود در زندان الرشید.

سرگرد محمودی اسامی همه بچه‌ها را توی کاغذ نوشت تا به مسئولان ارتش جمهوری اسلامی ایران بدهد. بچه‌‌ها کلافه بودند. هرطور بود، شب را به امید آزادی به صبح رساندیم.

صبح که شد، اتوبوس‌‌ها آمدند. چشمانمان از خوشحالی برق می‌زد! دوست داشتیم کارهای دستی‌مان را، که درطول دوران اسارت درست کرده بودیم، با خود ببریم؛ تسبیح‌هایی از جنس ملامین یا دانه خرما که زیبا و ماهرانه ساخته بودیم و همین‌طور پارچه‌‌هایی که با نخ‌‌های رنگارنگ روی آنها آیت‌‌الکرسی یا اسامی پنج‌تن دوخته بودیم همه را برداشتیم، ولی عراقی‌ها موقع بازرسی اجازه ندادند این یادگاری‌ها را با خودمان ببریم. هرکدام از سربازهای عراقی یکی از آنها را برای خودش برداشت. فقط اجازه دادند جانماز و مهری که درست کرده بودیم پیشمان بماند.

بدون اینکه کینه‌ای از فرمانده اردوگاه و سربازها داشته باشم، به‌سمت آنها رفتم و خداحافظی کردم. فرمانده اردوگاه بعداز اینکه حلالیت طلبید گفت: «علی شط‌نیسانی، توی این چند سال اگه اذیتت کردم، همه‌اش ازروی وظیفه بود؛ جز اطاعت امر از قانون ارتش کاری نمی‌تونستم بکنم.»

وسایلم را بغل گرفتم و آرام از پله‌های اتوبوس بالا رفتم و روی صندلی نشستم. از شیشه اتوبوس برای آخرین بار نگاهی به محوطه زندان انداختم. ساختمانی که روی آن عبارت «بند سعدبن‌ابی‌وقاص» را دیدم. روی قسمت دیگر دیوار هم جمله‌ای در تکریم اسیر نوشته شده بود که هیچ‌وقت این تکریم را ندیدیم! اتوبوس آرام حرکت کرد. دیگر نتوانستم بغضم را بخورم و اشک‌هایم جاری شد.

بعداز چند دقیقه، اتوبوس وارد جاده اصلی شد. دیگر زندان الرشید را نمی‌توانستم ببینم. کم‌کم داشت باورم می‌شد که این رنج عظیمی که سال‌ها کشیده‌ام دارد به پایان می‌رسد. نمی‌دانستم چطوری با وضعیت جدیدم روبه‌رو شوم. فکر و خیال لحظه‌ای رهایم نمی‌کرد؛ ده سال در اردوگاه‌های عراق زندگی کرده بودم و الان که داشتم به کشورم برمی‌گشتم، دیگر آن ارتشی 35‌ساله نبودم. این رنج عظیم از من یک مرد ساخته و کوله‌باری پر از تجربه و خاطره همراهم بود. از ایران هم خبر دقیقی نداشتم و نمی‌دانستم خانواده و دوستانم در چه حالی هستند. این فکرها بیشتر نگرانم می‌کرد. سرم را به میله صندلی اتوبوس تکیه دادم و خودم را به بی‌خیالی زدم تا منتظر وقایع باشم.

بعداز چند ساعت، اتوبوس رسید به شهر بغداد. پرده‌های اتوبوس کنار بود و ما به‌راحتی می‌توانستیم بیرون را ببینیم. اتوبوس وارد خیابانی شد که روی تابلوی آن نوشته شده بود مطار بغداد الدولی[1]. پیش خودم گفتم حتماً می‌خواهند ما را با هواپیما به ایران بفرستند. اتوبوس از جلوی فرودگاه بغداد رد شد و توقف نکرد. امیدم ناامید شد. دل‌شوره عجیبی داشتم. فکر اینکه دوباره به زندانی دیگر برگردم آزارم می‌داد.

اتوبوس لحظه‌به‌لحظه از فرودگاه فاصله می‌گرفت و دورتر می‌شد. همه دمغ بودیم. کسی حال‌وحوصله حرف‌زدن نداشت. سکوتی کامل توی اتوبوس برقرار بود. شور و حالمان از بین رفته بود. نمی‌دانستیم چه سرنوشتی برایمان رقم خورده است. سربازهای عراقی هم حرفی نمی‌زدند و خودشان را با چیزی مشغول کرده بودند. راننده اتوبوس بدون توجه به ناراحتی بچه‌ها اتوبوس را توی خیابان‌های بغداد حرکت می‌داد. بعداز نیم ساعت، اتوبوس مقابل یک ساختمان بزرگ ایستاد. از پنجره که به سَردَر ساختمان نگاه کردم نوشته شده بود اردوگاه شماره 18 بعقوبه.

اتوبوس وارد اردوگاه شد. از اتوبوس پیاده شدیم. خبری از کوچه و تونل برای کتک‌زدن نبود. دورتادور اردوگاه، با دیواری بتونی و بعدازآن، با مجموعه‌ای از سیم‌خاردارهای حلقوی احاطه شده بود. فاصله آنها با دیوار حدود هشت متر و عرض تقریبی سیم‌خاردار حدود شش متر بود. روی این سیم‌ها تعداد زیادی قوطی نصب کرده بودند تا اگر کسی به آنها برخورد کرد، ایجاد سروصدا کند و نگهبان‌ها متوجه شوند. توی اردوگاه پنج آسایشگاه بود که درهایشان باز بود و کسی داخل آنها نبود.

توی محوطه اردوگاه تعداد زیادی اسیر جمع شده بودند. برای اولین‌بار توی ده سال اسارت این‌همه اسیر می‌دیدم. یکی از اسرا کنار نیروهای صلیب‌سرخ ایستاده بود و همه امور زیر نظر ایشان اداره می‌شد. از یک نفر که نمی‌شناختمش و از اردوگاه دیگری آمده بود پرسیدم: «این شخصی که بالاسر نیروهای صلیب‌سرخ ایستاده و با بچه‌ها حرف می‌زنه کیه؟!»

او، که از سؤالم تعجب کرده بود، پرسید: «ایشون رو نمی‌شناسی؟!»

با دست اشاره کردم به جمع بچه‌های خودمان و گفتم: «‌‌من و این پنجاه‌و‌شش‌هفت نفر ده سال توی زندان الرشید بودیم، توی این مدت نه صلیب اسممون رو نوشت، نه ما کسی رو دیدیم.»

او با تعجب پرسید: «یعنی به خانواده‌هاتونم نامه ننوشتین؟ هیچ خبری ازشون ندارین؟»

ـ نه! هیچ خبری ازشون نداریم و نمی‌دونیم که چی شده.

ـ خب حتماً بسیجی یا پاسدارین. عراقیا اگه بفهمن یه اسیر پاسدار یا بسیجیه، اذیتش می‌کنن.

ـ همه ما نیروی ارتشی هستیم؛ حتی بینمون خلبان هم هست.

او، که از تعجب چشم‌هایش گرد شده بود، گفت: «اصلاً نمی‌تونم باور کنم که ده سال از خانواده‌تون بی‌خبر باشین ... چطوری دوام آوردین!»

ـ نگفتی اون شخص کیه؟

ـ ایشون حاج‌آقا ابوترابی هستن، یه‌جوری نماینده حضرت امام(ره) تو اردوگاه‌های عراق. همه اسرا به حرفش گوش می‌دن و عراقیا هم خیلی بهش احترام می‌ذارن و حرفش رو می‌پذیرن.

نوبت ثبت‌نامم شده بود. جلوتر که رفتم، با حاج‌آقا ابوترابی احوالپرسی کردم و گفتم: «من علی شط‌نیسانی‌ام و ارتشی؛ ده سال توی زندان الرشید بودم.»

او با همان لحن پدرانه دستم را گرفت و گفت: «شماها که ده سال مفقود بودین سختیای ‌زیادی کشیدین.»

نیروی صلیب‌سرخ، که در حال ثبت‌نام بود، پرسید: «اسمت چیه؟»

ـ علی شط‌نیسانی

ـ نام پدر؟

ـ جاسب

ـ تاریخ تولد؟

ـ 01/05/1324

مترجم حرف‌هایم را برایش ترجمه می‌کرد و او هم روی کارت مشخصاتم را می‌نوشت. به دفتری که جلویش بود و اسامی بچه‌هایی که قبل‌تر از من نوشته بود نگاهی کرد و جلوی کد اسارت شماره 43424 را نوشت. سرش را ازروی برگه بلند کرد و پرسید: «کجا می‌ری؟!»

از حرفش تعجب کردم و پرسیدم: «یعنی چی؟»

ـ اگه دلت بخواد بری کشورهای آمریکا، انگلیس، ایتالیا، فرانسه یا هر کشور دیگه‌ای که خودت بخوای، می‌فرستیمت. حتی پیش دوستانمان در اردوگاه اشرف هم بخوای می‌فرستیم که بری.

ـ من از حرف شما چیزی سر درنمی‌آورم؛ فقط می‌دونم ده سال توی عراق سختی اسارت کشیدم، چرا برای دیدن ما و ثبت‌ناممان نیامدین؟!

ـ ما کاره‌ای نیستیم. دولت عراق اجازه نمی‌داد. ما همین الان شما رو دیدیم. کجا می‌خوای بری؟

ـ من ایرانی‌ام. ایران رو دوست دارم و به کشورم ایران تعلق دارم. اگه آزاد شم به اونجا برمی‌گردم.

او اسمم را نوشت و کارت اسارت را تحویلم داد تا به ایران بازگردم.

حدود پانزده اتوبوس به‌ردیف کنار هم توی محوطه اردوگاه ایستاده بودند. راننده اتوبوس‌ها درِ ماشین‌ها را باز کردند. نیروهای صلیب‌سرخ اسم‌هایمان را می‌خواندند تا سوار اتوبوس‌ها شویم. دیگر به آخر خط رسیده بودم. سرباز عراقی به هرکدام از ما یک جلد قرآن هدیه داد و گفت: «این هم هدیه رئیس القائد.»

برای‌اینکه عراقی‌ها جلویم را نگیرند و اجازه رفتن به ایران بدهند، بدون اینکه چیزی بگویم قرآن را گرفتم!

جزو آخرین اسرا، روز 23 شهریورماه 1369 سوار ماشین‌ها شدیم. یک ماشین جیپ، که چند افسر عراقی توی آن نشسته بودند، جلوتر از ما راهی شد. همه بچه‌ها سوار شدند و اتوبوس‌ها به‌سمت مرز ایران راه افتادند. دو نگهبان عراقی همراه ما بودند؛ هروقت نگاهم می‌کردند، ترس وجودم را فرامی‌گرفت. با حرف‌زدن و شوخی با دیگر بچه‌ها سعی می‌کردم ترسم را نشان ندهم.

اتوبوس‌های بنز کهن‌سال حرکت کردند و از محوطه بیرون آمدند و توی خیابان‌های پُرچاله‌چوله به راهشان ادامه دادند. یک ساعتی توی راه بودیم. شور بچه‌ها فروکش کرده بود و سرشان توی کار خودشان بود. چند نفر خوابیده بودند، بعضی‌ها هم یادگاری به هم می‌دادند، چند نفری هم با خواندن قرآن خود را مشغول کرده بود. نزدیک ساعت یازده به مرز خسروی ‌رسیدیم.

اتوبوس‌ها ایستادند. عراقی‌ها اجازه پیاده‌شدن ندادند. یکی از افسرهای عراقی گفت‌ برای مبادله باید صبر کنیم تا نوبتمان شود. چند افسر عراقی و چند نفر از ایرانی‌هایی که لباس ارتشی و بسیجی به‌تن داشتند باهم حرف زدند و کاغذهایی ردوبدل کردند.

خسته بودم، سرم را به صندلی تکیه دادم و چشم‌هایم را بستم. دوران اسارت مثل فیلم از جلوی چشمانم رد شد؛ یاد اولین لحظه اسارتم افتادم که مدارکم را زیر خاک پنهان کردم و سرباز عراقی پیدایش کرد؛ یاد اسمال‌یخی که چطوری از آن چهار زن اسیر دفاع کرد و نگذاشت ذره‌ای به آنها توهین شود؛ یاد همسر و خانواده‌ام که نمی‌دانستم در چه حالی هستند و کجاها دنبال من رفته‌اند و سراغم را گرفته‌اند. با خود می‌گفتم اولین لحظه دیدارمان چگونه خواهد شد. چهره همسرم جلوی چشم‌هایم تجسم می‌شد و ناخودآگاه اشک می‌ریختم. دلتنگش شده بودم. ده سال بدون من چطوری زندگی را گذرانده بود. اصلاً نمی‌دانستم منتظرم مانده است یا نه! حق می‌دادم منتظرم نماند. او که نمی‌دانست من کجا هستم و چه بلایی سرم آمده است.

با صدای سرباز عراقی به‌خودم آمدم. در را باز کرده بود و می‌گفت پیاده شوید ... پیاده شوید و به کشورتان برگردید.

همگی از ماشین پیاده شدیم. وقتی پرچم سه‌رنگ ایران را دیدم، سجده کردم و خاک ایران را بوسیدم. باور نمی‌‌کردم وارد خاک ایران شده‌‌ایم! همه بچه‌ها صلوات می‌فرستادند. فکر می‌کردم توی خواب هستم.

بعداز اینکه نیروهای ایرانی تحویلمان گرفتند و اسامی‌مان را بررسی کردند، دوباره سوار اتوبوس شدیم و به شهر اسلام‌آباد رفتیم. اتوبوس‌ها وارد پادگان شدند. نماز جماعت خواندیم. وقتی برایمان توی بشقاب غذا آوردند، همگی محو تماشای بشقاب شدیم. ناهار عدس‌پلو بود. هنوز هم باور نداشتیم که از اسارت آزاد شده‌ایم.

بعداز ناهار به‌طرف کرمانشاه حرکت کردیم. ورودی شهر کرمانشاه مردم ایستاده بودند و از ما استقبال می‌کردند. کل جمعیت ایران آنجا بود. درطول مسیر هم مردم دوطرف جاده ایستاده بودند. ماشین‌ها مستقیم به فرودگاه رفتند. وقتی داخل فرودگاه پیاده شدیم، همه اسرا را به سالنی بزرگ بردند و با آب‌میوه و کیک پذیرایی کردند.

چند دقیقه بعد یک نفر آمد و گفت: «سه‌نفرسه‌نفر برین طرف هواپیما.»

با فرستادن صلوات پشت صلوات جلو می‌رفتیم و با بُهت و تعجب اطراف را نگاه می‌‌کردیم. توی محوطه فرودگاه یک هواپیمای ارتشی سی130 بود که روی آن نوشته شده بود هواپیمایی ارتش جمهوری اسلامی ایران.

سوار هواپیمای سی130 شدیم. وقتی نشستیم، هواپیما روی باند حرکت کرد. خلبان هواپیما، بعداز سلام و ابراز خوشحالی از اینکه خلبان هواپیمایی است که با افتخار اسرا را منتقل می‌کند، به‌خاطر تأخیر عذرخواهی کرد. هواپیما از باند فرودگاه کنده شد و توی آسمان قرار گرفت. چند دقیقه‌ای نگذشته بود که خلبان دوباره از بلندگوی هواپیما خوشامدگویی کرد و گفت: «امروز 24 شهریور 1369، روزی تاریخی و پیروزمندانه برای جمهوری اسلامی ایران است.»

‌دل تو دل هیچ‌کس نبود. آزادی را باور کرده بودم. حدود نیم ساعت که گذشت، خلبان اعلام کرد: «هم‌اکنون وارد فضای آسمان تهران شدیم.»

همین جمله کافی بود تا بغضم بترکد. سال‌ها منتظر شنیدن این جمله بودم تا به دیدار حضرت امام‌خمینی(ره) بروم. گریه‌ام گرفت. تعدادی از بچه‌ها همان‌جا توی هواپیما به سجده افتادند. حدود نیم ساعت بعد، هواپیما در حال کم‌کردن ارتفاع بود. دوباره خلبان از بلندگو اعلام کرد: «اگه به‌سمت راستتون نگاه کنین، مرقد امام راحل رو می‌بینین.»

ناگهان همه بچه‌ها به عشق دیدن مرقد حضرت امام(ره) از صندلی‌شان بلند شدند و به‌سمت راست هجوم آوردند. سمت چپ هواپیما خالی از مسافر شد و تعادلش کمی به هم خورد. خلبان سریع اعلام کرد: «این کار خطرناکه، لطفاً به صندلی‌هاتون برگردین.»

دیدن مرقد امام اشک‌هایمان را جاری کرد. آرزویمان بود که هنگام برگشت ایشان را ببینیم و با حرف‌های دل‌نشینشان خستگی اسارت‌ از تنمان بیرون بیاید، اما این حسرت در دلمان برای همیشه ماند.

خورشید غروب کرده بود که هواپیما نشست تو فرودگاه مهرآباد و بعداز لحظاتی حرکت روی باند، گوشه‌ای ایستاد. داشتم از پنجره هواپیما بیرون را نگاه می‌کردم و از خواندن جملات روی دیوار فرودگاه لذت می‌بردم؛

هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران‌ـ‌ هما، سازمان هواپیمایی کشوری.

حسن حبیبی، معاون اول آقای هاشمی‌‌رفسنجانی، و آقای شیخ حسن صانعی، رئیس بنیاد 15 خرداد، داخل هواپیما آمدند‌ و گفتند که ازطرف رهبر انقلاب، رئیس‌جمهور و ملت ایران برای خوشامدگویی آمده‌ایم.

هوا دیگر تاریک شده بود که از هواپیما پیاده شدیم. صدای سرود جمهوری اسلامی ایران در آسمان فرودگاه مهرآباد پیچید. مراسم استقبال در فرودگاه برگزار شد. به گردنمان حلقه گل انداختند و نیروهای سپاه فیلم‌برداری می‌کردند.

بعداز مراسم، سوار اتوبوس شدیم و ما را به ستاد ارتش منتقل کردند. توی ستاد در آسایشگاهی مستقر شدیم. قبل‌از ما تعداد زیادی از اسرا آنجا بودند. قبل‌از اینکه شام بخوریم، به هرکداممان یک دست کت‌وشلوار و یک جفت کفش دادند و اعلام کردند ‌می‌توانیم حمام برویم. وارد حمام که شدم، هنوز پنج دقیقه نگذشته بود که از حمام بیرون آمدم. مسئول حمام با تعجب پرسید: «چرا این‌قدر زود اومدی بیرون؟»

به او نگاه کردم و گفتم: «خب وقت نداشتم، بقیه بچه‌ها هم می‌خوان حمام کنن، باید زود می‌اومدم بیرون تا نوبت به اونا هم برسه.»

‌‌درحالی‌که با تأسف سرش را تکان می‌داد، گفت: «نگران وقت نباش، اینجا دیگه آزادین؛ هروقت بخواین می‌تونین حمام کنین.»

یادم رفته بود آزاد شده‌ام و دیگر یک اسیر در عراق نیستم. سرم را پایین انداختم و به آسایشگاه آمدم. شام مختصری خوردم و روی تختی‌ نرم و تمیز خوابیدم.

فردای آن روز، بعداز اینکه صبحانه خوردیم، یکی از مسئولان به آسایشگاه آمد و من و چند نفر دیگر از بچه‌ها را صدا کرد. با او به اتاقی رفتیم. بعداز احوالپرسی و خوشامدگویی گفت: «این فرم رو بخون و کامل به سؤالاش جواب بده.»

بعداز اینکه مشخصاتم را پرسید و اینکه در کدام اردوگاه‌ها بودم، گفتم: «علی شط‌نیسانی‌ام و توی زندان الرشید بودم.»

اسم اصلی‌ام را ثبت کرد و از من درباره کسانی پرسید که با عراقی‌ها همکاری می‌کردند. من هم با حوصله جواب دادم و گفتم: «من ده سال توی زندان ابوغریب و زندان الرشید مفقودالاثر بودم. همه بچه‌هایی که با ما بودن ارتشی و خلبان بودن. هیچ‌کدام از اونا به عراقیا باج ندادن و هممون همیشه برای سربلندی ایران و انقلاب اسلامی با اونا جنگیدیم.»

توی این دوسه روز هیچ تماسی با خانواده نداشتم. شام را که دادند، به تختم برگشتم و دراز کشیدم. پیش خودم فکر می‌کردم‌ الان برادرهایم چه شکلی شده‌اند؛ حتماً همگی حسابی بزرگ شده‌اند. یعنی ممکن است چهره‌ من یادشان رفته باشد و مرا نشناسند؟ خواهر‌هایم الان چطوری شده‌اند؟ مادرم کجاست؟ زنده است‌ یا نه؟ همسرم در چه حالی است؟ ممکن است مرا فراموش کرده و به‌دنبال زندگی‌اش رفته باشد؟! نکند خودمم تغییر کرده باشم؟ شاید آنها مرا نشناسند و ... . غرق این افکار بودم که نفهمیدم چه وقت خوابم برد.

صبح که برای نماز بیدار شدیم، گفتند: «سریع صبحونه بخورین، می‌خوایم بریم دیدار مقام معظم رهبری.»

ساعت هشت صبح، به حسینیه‌ امام‌خمینی(ره) رسیدیم. نیم‌ ساعتی منتظر ماندیم تا مقام معظم رهبری تشریف آوردند. ابراز احساسات کردیم و ایشان هم جواب دادند. بعد، ایشان شروع کردند به سخنرانی. فرمایش آقا روح تازه‌ای در کالبد خسته و جسم ضعیفمان دمید.

یکی از بچه‌ها رادیویی را که از عراق به ایران آورده بود به ایشان هدیه داد. ایشان فرمودند: «موزه‌ای تشکیل بدین و آثارتون رو اونجا بذارین. تک‌تک وسایلی رو که دارین نگه‌ دارین، چون خیلی مهم‌اند.»

بعداز اینکه صحبت‌های مقام معظم رهبری تمام شد، حدود ساعت یازده، برای دیدار با آقای هاشمی‌رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت، به ساختمان ریاست‌جمهوری رفتیم. آقای هاشمی‌رفسنجانی هم برایمان حرف زد‌. نماز ظهر را به امامت ایشان خواندیم و بعداز ناهار به پادگان برگشتیم.

خبر دادند که برای نماز مغرب به مرقد حضرت امام(ره) می‌رویم و فردا هم تقسیم خواهیم شد. آخرین شبی بود که کنار هم بودیم و شروع کردیم به گرفتن نشانی و شماره‌‌تلفن همدیگر.

بچه‌ها قرار گذاشتند از همان ورودی حرم سینه‌خیز به دیدار حضرت امام برویم. تا از اتوبوس پیاده شدیم، از درِ ورودی حرم تا ضریح، سینه‌خیز رفتیم. بچه‌ها گریه و زاری می‌کردند. تقریباً یک ساعتی کسی کاری به کارمان نداشت. بعدازآن، یک نفر از دفتر حضرت امام برا‌یمان سخنرانی کرد. آن شب احساس کردم امام در کنار ماست و همه حرف‌های ما را گوش می‌کند. وقتی از حرم بیرون می‌آمدیم، یک نفر صدا زد: «‌محمد ... محمد ... .»

همگی به‌طرف صدا برگشتیم. یک نفر با سرعت به‌طرف محمدابراهیم باباجانی‌حصیری در حال دویدن بود. باباجانی هم به‌طرف او دوید. همدیگر را در آغوش گرفتند و گریه کردند. بعداز چند دقیقه که در آغوش هم بودند، باباجانی برادرش را معرفی کرد. کسی حق نداشت از گروه جدا شود. برای همین برادرش با او خداحافظی کرد و ما هم به ستاد ارتش برگشتیم.

در ستاد ارتش هم برایمان مراسم گرفتند. به هرکدام از اسرا، که حدود 120 نفر بودیم، یک سکه بهار آزادی و 20 تومان پول دادند. بعداز اینکه هدیه‌هایمان را گرفتیم، بچه‌های نیروی انتظامی، ارتش و نیروی هوایی از هم جدا شدند.

وقتی شهرهایمان مشخص شد، مرا به فرودگاه مهرآباد بردند تا ازآنجا با هواپیما به اهواز بروم. دلهره داشتم، نمی‌دانستم خانواده‌ام در چه حالی هستند. خانه‌ای که ساخته بودم، آیا هنوز هم هست یا توی بمباران جنگ از بین رفته است؟ حدود یک ساعت و نیم طول کشید تا به اهواز رسیدیم.

از هواپیما که پیاده شدم، دو نفر، که لباس ارتشی به‌تن داشتند، سراغم آمدند. بعداز احوالپرسی و خوشامدگویی مرا سوار پاترول کردند و به پادگانی بردند که دورتادورش نگهبان بود. با خودم گفتم نکند دوباره اسیرم کرده‌اند! راننده ماشین را جلوی یک ساختمان دوطبقه نگه داشت. پیاده که شدیم، گفتند برویم طبقه دوم و توی یکی از اتاق‌ها منتظر بمانیم. همراه آن دو نفر به اتاق رفتیم. یکی از آنها گفت: «آقا، شما اینجا بمونین تا ما کارای رفتن شما به خونه‌تون رو انجام بدیم.»

خداحافظی کردند و رفتند. توی اتاق یک تخت بود که روی آن یک پتوی سربازی انداخته بودند و دوتا مبل راحتی و یک میز عسلی که روی آن فلاکس چای و چندتا بیسکویت گذاشته بودند. از صبح چیزی نخورده بودم، تشنه‌ بودم و زبانم مثل یک چوب خشک به سقف دهانم چسبیده بود. چای ریختم و خوردم.

در را باز کردم و نگاهی به راهرو انداختم. کسی توی راهرو نبود و همه درها هم بسته بود. اذان ظهر شد. روی تابلوی یکی از اتاق‌های انتهای راهرو نوشته شده بود سرویس بهداشتی.

وضو گرفتم و برگشتم داخل اتاق. گوشه اتاق یک سجاده بود، آن را پهن کردم و نماز خواندم. چون خسته بودم، روی تخت دراز کشیدم. هنوز چشم‌هایم گرم نشده بود که درِ اتاق را زدند. یکی از سربازها برایم ناهار آورده بود. حالش را پرسیدم و گفتم: «امروز چندمه؟»

کمی فکر کرد و گفت: «28 شهریور.»

ـ چرا این‌قدر اینجا ساکته و کسی توی پادگان نیست؟

ـ امروز تعطیل رسمیه؛ بیست‌وهشتم صفره و روز رحلت پیامبر(ص).

یادم افتاد که آخرین روزهای ماه صفر است. سرباز، بعداز اینکه ناهار را داد، احترام نظامی گذاشت و رفت. با تعجب به حرکات و رفتارش نگاه کردم. چقدر رفتارش با سربازهای عراقی فرق می‌کرد. بعداز ناهار برای پیامبر اکرم(ص) سوره یاسین خواندم.

چند ساعتی گذشت. آن دو نفر با شخص دیگری آمدند که لباس بسیجی داشت. بعداز سلام و احوالپرسی، پرسید: «شما برادرِ رحیم شط‌نیسانی هستی؟ اسمتون علی شط‌نیسانیه؟!»

ـ بله، من علی شط‌نیسانی‌ام.

ـ چند سال اسیر بودین؟

ـ ده سال توی زندان ابوغریب و زندان الرشید بودم.

ـ اگه توی این ده سالی که هیچ خبری ازت نبود همسرت شوهر کرده باشه، چی‌کار می‌کنی؟

از این حرفش ناراحت شدم و با صدای بلند گفتم: «همین الان باید مرا ببرین خونه‌ام.»

گفت: «من اجازه ندارم، قرار شده برای ورود شما مراسمی برگزار بشه. امشب اینجا استراحت کنین تا کارای فردا هماهنگ بشه؛ فردا صبح می‌بریمتون خونه‌تون.»

عصبانی شده بودم. با لحنی تندتر گفتم: «نه! من همین الان باید برم.»

او خیلی آرام بود و با صدایی آهسته گفت: «ما آدرس خونه شما رو بلد نیستیم.»

ـ من حافظه‌ام خوبه، آدرس خونه‌ام رو بلدم.

ساعت نه شب بود. آنها قبول نمی‌کردند که مرا به خانه‌مان ببرند. آن‌قدر اصرار کردم تا بالأخره قبول کردند. مرا سوار آمبولانس کردند و راه افتادند. به آنها گفتم: «از کمپلو حرکت کنین و برین سمت خیابان هلالی.»

قبل‌از اسارتم، سر خیابان هلالی قرار بود مسجدی بسازیم که زیرساخت‌ها و پی و پایه ساختمان را خودم درست کرده بودم و نیمه‌کاره بود. وقتی اسیر شدم، نمی‌دانستم مردم محل ادامه‌اش را می‌سازند یا نه. وقتی از روبه‌روی آن رد شدم، مسجدی زیبا دیدم که روی آن نوشته شده بود مسجد حضرت ابوالفضل(ع). ما عرب‌ها ارادت خاصی به حضرت ابوالفضل(ع) داریم. مادرم اعتقاد عجیبی به حضرت ام‌البنین(س) داشت. بارها توی اسارت پیش خودم می‌گفتم مادرم تاحالا چقدر نذر مادر حضرت ابوالفضل(ع) کرده تا من به ایران برگردم!

بیست متر مانده به خانه‌ام، به راننده گفتم که بایستد. به آن برادر بسیجی خانه‌مان را نشان دادم و گفتم: «شما اول برو زنگ خونه‌مون رو بزن تا ببینم خانواده‌ام اینجا هستن یا نه؟»

او زنگ خانه را که زد، بعداز چند دقیقه، همسرم آمد جلوی در. تا او را دیدم، از آمبولانس پیاده شدم. چند قدمی که جلوتر رفتم، همسرم هم مرا دید و به‌طرف آمبولانس دوید. برادر همسرم، محمدعلی، هم پشت سر او بود. سریع همسرم را گرفت و گفت: «نصرت، بدون چادر کجا داری می‌ری؟!»

همسرم سریع برگشت خانه. نمی‌دانم چطوری و با چه سرعتی چادرش را سر کرد و حدود یک دقیقه بعد برگشت. دیگر همه خانواده باخبر شده بودند که من آمده‌ام. همگی جلوی در آمدند. برادر بسیجی برگه‌ای به برادرم، رحیم، داد تا امضا کند. تا به همسرم رسیدم، سلام دادم. او آن‌قدر شوکه شده بود که جواب سلامم را نداد و از حال رفت و افتاد. همسایه‌ها هم که خبردار شدند من آزاد شده‌ام همگی برای استقبالم آمدند توی کوچه و خوشحالی کردند. چند نفری برای شادی شروع کردند به تیراندازی و جشن گرفتند. به رحیم گفتم: «به اونا بگو شادی نکنن، امروز روز رحلت پیامبر اکرمه؛ امروز روز شادی نیست، روز عزاست.»

کوچه پر از جمعیت بود؛ زن و مرد، پیر و جوان توی کوچه جمع شده بودند.‌ یک‌لحظه مادرم را بین جمعیت دیدم. دستم را برایش تکان دادم. گریه‌ام گرفت. باورم نمی‌شد دوباره مادرم را می‌بینم. تا با آستین کتم اشک‌هایم را پاک کردم، لابه‌لای جمعیت مادرم را گم کردم. چشمم دنبال مادرم بود. دلم برای آغوشش تنگ شده بود. هرچه چشم چرخاندم بین جمعیت ندیدمش. یک‌دفعه صدایش را شنیدم. سرم را که برگرداندم پشت‌سرم بود. از بین جمعیت آمده بود پیشم. به‌طرفش رفتم. کمی قدش‌ خمیده شده بود. خودم را به آغوشش انداختم و گفتم: «سلام مادر.»

چادر نیم‌بند دور کمرش بسته بود. روسری‌اش را کمی عقب کشید تا او را بشناسم. آثار غم‌وغصه توی صورتش پیدا بود و موهایش هم سفید شده بود. بغلم کرد. با بغلش از بچگی آشنا و مأنوس بودم؛ آغوش مادرم بود، اما کمی پیرتر. گریه می‌کرد و گریه می‌کردم. گریه امانم را بریده بود، نمی‌توانستم حرفی بزنم. مادرم آرام درِ گوشم گفت: «علی، دوری‌ات پیرم کرد ... .»

از وجود مادرم سیر نمی‌شدم. مرا در آغوشش گرفته بود و غرق بوسه می‌کرد.‌ دلم‌ نمی‌خواست از مادرم جدا شوم. آن‌قدر خوشحال بودم که همه‌چیز را فراموش کرده و غرق آن لحظه بودم. با همسرم هم احوالپرسی کردم. بااینکه می‌دانستم خانواده‌ام او را مثل دخترشان دوست دارند و حواسشان به او بود، بازهم غم دوری‌ام را در چشم‌هایش خواندم.

همشهری‌هایم می‌خواستند مرا بغل کنند و ‌‌ببوسند، اما مادرم اجازه نمی‌داد و دوباره مرا در آغوش می‌کشید و پیش خودش نگه می‌داشت. شاید او هم مثل من از فراق دوباره می‌ترسید. همسرم کنارم ایستاده بود. نگاهی به او انداختم و احوالپرسی کردم. گریه امانش نمی‌داد. بریده‌بریده حرف می‌زد. حالم را پرسید و گفت: «علی، خدا رو شکر که برگشتی ... چقدر جات خالی بود ... بااینکه خانواده‌ات حواسشون بهم بود، ولی سایه‌ات بالای سرم کم بود ... .»

همسرم لباس مشکی پوشیده بود، با نگرانی پرسیدم: «چرا لباس مشکی پوشیدی؟ کسی فوت کرده؟!»

او، که گریه امانش نمی‌داد، گفت: «من الان ده ساله که لباس مشکی می‌پوشم، از وقتی تو رفتی و دیگر ندیدمت، با امام‌حسین(ع) عهد کردم به حرمت اسرای کوفه، تا زمان برگشت تو، لباس مشکی بپوشم. حتی توی این ده سال چهارتا برادرام عروسی کردن، اما من روی عهدم با امام‌حسین(ع) موندم و لباس مشکی‌ام رو عوض نکردم.»

گریه‌ام گرفته بود. لحن صدا و حرف‌هایش بوی دلتنگی می‌داد، بوی زندگی می‌داد، خانه بوی زندگی می‌داد. گوشه چادر آبی همسرم را گرفتم که انگار چند ‌گُله ابر سفید و نازک روی آن حلاجی کرده بودند و به او گفتم: «شرمنده‌ام که خیلی اذیت شدی ... می‌دونم مادرم حواسش بهت بود، ولی باید خودم می‌بودم تا نمی‌ذاشتم سختی زندگی رو تنهایی به دوش بکشی ... .»

برادرهایم حواسشان بود که فشار جمعیت اذیتم نکند. آنها خودشان را حائل می‌کردند بین من و مردم تا اذیت نشوم. جمعیت زیادی از همه‌جای شهر به‌سمت خانه ما آمده بودند.

مرا به خانه بردند. توی خلسه بودم. باورم نمی‌‌شد به خانه برگشته‌ام، دیگر تنها نیستم و بین کسانی هستم که دوستم دارند و هم‌زبانم‌اند. همه‌چیز باور‌نکردنی بود. وارد خانه که شدم، خواهرهایم بغلم کردند و خوشامد گفتند. دلم هوای پدرم‌ را کرده بود. پیش خودم گفتم: «ای‌کاش پدرم زنده بود و مرا توی آغوش خودش می‌گرفت.»

از صبح زود بیدار بودم و آن‌قدر خسته شده بودم که نشسته چرت می‌زدم. خانواده‌ام برای خوردن میوه و غذای بیشتر اصرار می‌کردند. با خوردن چند قاشق برنج سیر ‌شدم. مادرم اصرار می‌کرد بخورم و پشت‌سرهم برایم غذا و میوه می‌آورد و می‌گفت ‌علی‌جان، بخور مادر، خیلی ضعیف شدی، بخور که کمی جان بگیری.

ده سال بود که غذای درست‌حسابی نخورده بودم. وقتی کمی بیشتر می‌خوردم، حالم بد می‌شد و برای همین باید کمی مدارا می‌کردم. یک روز که خیلی غذا خورده بودم، دل‌درد شدیدی گرفتم و به بیمارستان رفتم. وقتی دکتر فهمید تو عراق اسیر بودم، برایم سرم و چندتا آمپول نوشت. سه‌چهار ساعتی توی بیمارستان بودم و بعداز اینکه حالم روبه‌راه شد، دکتر اجازه داد به خانه برگردم.

پاورقی

[1]ـ فرودگاه بین‌المللی بغداد

نیز نگاه کنید به

کتابشناسی

عباس‌نژاد، امیرمحمد (1403). حمله گرگ‌ها. تهران: پیام آزادگان.

نویسنده مقاله

امیرمحمد عباس‌نژاد