سبک شناسی آثار منثور دفاع مقدس
رسالهای درباره سبک شناسی آثار منثور دفاع مقدس است که توسط محمدرسول رستمی در مقطع دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران انجام و در سال 1398 دفاع شده است.
فراداده رساله
عنوان رساله: سبک شناسی آثار منثور دفاع مقدس
پدید آور: محمدرسول رستمی
سال نشر: 1398
نام سازمان: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی
رشته تحصیلی: زبان و ادبیات فارسی - ادبیات محض
نوع فایل: pdf
نوع ماده: رساله دکتری تخصصی
چکیده
ادبیات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از شاخههای ادبیات معاصر است، با حجم بالای آثار در گونههای مختلف نظم و نثر و نیز مخاطبان متعددی که بر اساس آمار فروش کتاب، پرمخاطبترین بخش ادبیات معاصر ما به حساب میآید. همین عاملی بود تا در سالیان اخیر، گرایش ادبیات پایداری به گرایشهای رشته زبان و ادبیات فارسی در بسیاری از دانشگاهها اضافه شود با این وجود باید اعتراف کرد که بخش دانشگاهی هرگز نتوانسته پابهپای نویسندگان و مخاطبان این ژانر ادبی در مسیر رشد و تعالی آن حرکت کرده و اهمیت و بزرگیاش را درک کند. تحولات سیاسی و اجتماعی در هر دوره از مهمترین عوامل تغییر سبک در آثار ادبی هستند. پدیده جنگ نیز به عنوان یک رخداد مهم عامل تحرک، پویایی و زایش در مضامین و حتی قالبهای ادبی گشته و در ساخت ذهنی مردم و در رأس آنان نویسندگان و هنرمندان تأثیر شگرفی مینهد. همه این تأثیرات البته در برابر تأثیر واقعهای مثل انقلاب ناچیز است. انقلاب به عنوان بزرگترین تحول اجتماعی و سیاسی، همه جنبههای زندگی افراد را تحت تأثیر قرار میدهد. حال اگر این انقلاب با پدیده-ای تأثیرگذاری مانند جنگ امتداد یابد تأثیرات آن بیشازپیش گسترده و جاودانه میگردد. موضوع جنگ و مقاومت البته محدود به سالیان پس از انقلاب اسلامی و دوره هشت ساله دفاع مقدس نمیشود؛ چه اینکه بزرگترین ادیبان ما همواره چنین موضوعاتی را دستمایه خلق آثار ادبی بینظیری قرار دادهاند که شاهنامه فردوسی در رأس همه این آثار است؛ اما آنچه دوره مذکور را از تاریخ سراسر جنگ ایرانزمین جدا میسازد، تلفیق عواطف انسانی، ملی و مذهبی با ایدئولوژی خاص انقلاب اسلامی است که در زبان و مضمون سبب آفرینشهای زبانی و ادبی شده است. به دیگر سخن پرداختن به مسئله دفاع مقدس دریچهای است برای بیان مسائل بنیادین و حقیقتمحور در قالب بیان سلحشوریهای این دوره. علاوه بر این باید در نظر داشت که جنگ، خود به دو نوع جنگ داخلی و جنگ با بیگانه تقسیم میشود. جنگهای بزرگ ایرانیان با بیگانگان از جنگ با اعراب گرفته تا حمله مغول و در دوران پس از آن جنگ با روس و انگلیس، همواره با شکست مواجه شده و شکستخورده و هزیمترفته را خود حوصله بیان خاطرات شکست نیست. از طرف دیگر بسیاری از جنگها چون جنگ غزنویان علیه هند و نیز حمله نادر به همین همسایه را حاکمان جبار ایران علیه همسایگان خود روا داشتهاند و چنین پیروزیهایی هرچند بهانهای برای چاپلوسی و با اهداف شخصی در برخی آثار ادبی گنجانده شده اما هرگز عمومیت نداشته و میان مردم محترم و ارزشمند قلمداد نمیگردد. سایر جنگها نیز فرزندکشی و برادرکشیهایی بود که در مناطق مختلف ایران-زمین به بهانههای قومی، مذهبی، جغرافیایی و... به راه میافتاد. از این منظر دفاع مقدس با همه جنگهای طول تاریخ ایران متفاوت است. مضمون جنگ هشت ساله ایران و عراق که به دفاع مقدس مشهور گشتهاست، در انواع قالبهای نظم و نثر به مخاطبان ارائه میشود؛ هرچند که تولید آثار در حوزه نثر به مراتب گستردهتر از حوزه شعر است اما در تحقیقات دانشگاهی عمدتاً به بخش دوم پرداخته شده است. تحقیق درباره قالبهای متنوع شعر در این حوزه و نیز سبکشناسی شعر دفاع مقدس، در پایاننامهها و مقالات با پرداختن به شاعران این بخش بسیار چشمگیر است اما در حوزه نثر دفاع قدس که زین پس ما آن را نثر پایداری میخوانیم بسیار کم، و نامعتنابه است. وجود این شکاف و عدم تناسب تحقیقات ادبی و تولیدات ادبی در این حوزه، ما را بر آن داشت تا با تحقیق در خصوص سبک آثار نثر در زمینه ادبیات پایداری گامی در جهت شناخت هرچه بهتر بخش نوین نثر فارسی برداریم؛ از این رو با بررسی 45 اثر ادبی منثور در حوزه ادبیات پایداری در پی دستیابی به «سبکشناسی نثر پایداری» برآمدهایم. لازم به تذکر است که آثار منثور امروزه خود به انواع مختلفی از جمله: رمان، داستان، داستان کوتاه، تاریخ شفاهی و ... تقسیم شده و با نگاهی دیگر میتواند شامل دستههایی مانند: ژانر کودک، ژانر طنز، ژانر اسارت و ... باشد. در این پژوهش سعی شده است تا با راهنماییهای اساتید و نیز بر اساس بیشترین فروش، مهمترین کتابهای این حوزه مورد نقد و بررسی قرار بگیرد. قلمرو این پژوهش، بخشی از ادبیات معاصر است که با هر زاویه پرداختی، مربوط به جنگ 8 ساله ایران و عراق میشود. آثاری که یا حاصل بازگویی خاطرات رزمندگان در این دوره میشود که اصطلاحاً به آن تاریخ شفاهی میگویند، یا برداشتهایی با درجههای متفاوت پایبندی به اصل خاطره توسط نویسندگان به داستانهای کوتاه و بلند و رمان تبدیل شدهاند و یا اساساً رگهای از حقیقت در آن وجود نداشته و حاصل تخیل نویسنده در قالبهای مختلف ادبی در حوزه نثر است. از آنجایی که پرداختن به همه آثار ادبیات پایداری در حوزه نثر برای یک پایاننامه غیر ممکن است و نیز از طرفی برای شناخت و تحلیل سبک این آثار و استخراج مؤلفههای سبکی آنها دستکم بخش قابل توجهی از کتابها باید مورد بررسی قرار بگیرند، لذا در این پژوهش بنا بر این است تا قالبهای رمان، داستان بلند و داستان کوتاه مورد بررسی قرار بگیرد. پرسش اصلی چنین تحقیقی قطعاً همانند عنوان آن باید بسیار کلی باشد. پس سؤال اصلی از این قرار است: مؤلفههای اصلی سبک نثر پایداری در لفظ و معنا کدام است؟ آیا آثار منثور ادبیات پایداری اساساً دارای خصیصههای سبکی مشخص با رویکرد متنمحور هستند؟ آیا ممتاز بودن سوژه در خاطرهنگاری تاریخ شفاهی، میتواند سبب امتیاز ادبی یک اثر شود؟ آیا اقبال عمومی جامعه از یک اثر خاطرهنگاری، با ویژگیهای ممتاز سبکشناسی ساختاری آن اثر، رابطه مستقیم دارد؟ سیر تحول سبک در نثر پایداری با فاصله گرفتن از سالهای جنگ چگونه است؟ کدامیک از مضامین در نثر پایداری بیشتر مورد توجه بوده است؟ ویژگیهای متمایزکننده سبک نثر پایداری از سایر متون منثور معاصر کدام است؟ چه ارتباطی میان مضامین سبک پایداری و فرم اینگونه آثار وجود دارد؟
کلیدواژهها
دفاع مقدس؛ سبک شناسی
نیز نگاه کنید به
پیوند به بیرون
پیوند به تمام متن رساله https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/f30a59d51fb4e4c495411c32f99fa507