سور و سوگ(جشن و عزاداری)
سور و سوگ (جشن و عزاداری) در اردوگاه‌های اسارت در عراق.
مقدمه
اسارت در اردوگاه‌های رژیم بعث عراق، تنها محدودیت جسمی و آزادی نبود؛ اسیران ایرانی در فضایی بسته و تحت کنترل شدید، با خطر فرسایش روحی، انزوای اجتماعی و از دست رفتن هویت جمعی روبه‌رو بودند. در چنین شرایطی، برگزاری مناسبت‌های مذهبی و ملی به یکی از مؤثرترین ابزارهای مقاومت فرهنگی و روانی اسیران تبدیل شد. «سور و سوگ» در ادبیات اسارت، به مجموعه برنامه‌های جشن و عزاداری گفته می‌شود که فعالان فرهنگی و تشکل‌های مخفی مدیریت اسیران، در مناسبت‌های اسلامی و ملی طراحی و اجرا می‌کردند.
پرسش اصلی این است: این برنامه‌ها با چه اهدافی، در چه شرایطی و با چه سازوکارهای امنیتی برگزار می‌شد و چه نقشى در حفظ روحیه و هویت آزادگان داشت؟
مدخل حاضر می‌کوشد با تکیه بر تجربه‌های شخصی و خاطرات شفاهی آزادگان، به این پرسش پاسخ دهد.
اهداف برگزاری
برنامه‌ریزی و اجرای مراسم جشن و عزاداری در اردوگاهها عمدتاً با اهداف زیر انجام می‌گرفت:
- ایجاد همبستگی میان اسیران در اردوگاه؛
- تقویت روحیه اسیرانی که دچار آسیب‌های روحی ناشی از اسارت شده بودند؛
- تقویت سازمان‌دهی مخفی تشکل مدیریت اسیران در اردوگاه؛
- نمایش و تقویت هویت ملی و اسلامی ایرانی در خاک دشمن.
عوامل مؤثر بر کمیت و کیفیت برنامه‌ها
کمیت و کیفیت این برنامه‌ها به دو عامل بستگی داشت:
عامل عراقی: میزان حساسیت و سخت‌گیری نیروهای بعثی در قبال اجرای برنامه‌ها؛
عامل ایرانی: ترکیب جمعیتی اردوگاه و فضای غالب بر آن. در اردوگاه‌هایی که اکثریت اسیران را مذهبی‌ها و انقلابیون تشکیل می‌دادند، برنامه‌های بیشتری اجرا می‌شد؛ حتی اگر بعثی‌ها حساسیت و سخت‌گیری نشان می‌دادند.
شیوه‌های امنیتی برگزاری مراسم‌ها
در اردوگاه‌هایی که اکثریت اسیران مذهبی و انقلابی بودند، طراحی و اجرای برنامه‌ها با حداکثر پنهان‌کاری و رعایت شرایط امنیتی همراه بود. از جمله:
اجرای شبانه: به‌سبب کاهش تعداد نگهبانان در شب، عمده برنامه‌ها شب‌هنگام اجرا می‌شد.
گماردن نگهبانان داخلی: دست‌کم یکی از نگهبانان داخلی آینه در اختیار داشت و از داخل اتاق، نزدیک یا دور شدن نگهبان عراقی را کنترل می‌کرد. در اردوگاه موصل ۱، نگهبانان داخلی به این ترتیب مستقر می‌شدند: یکی از سوراخ در ورودی اتاق، دیگری از پشت پنجره اول و سومی از پشت پنجره آخر با آینه‌ای که به سر قطعه‌چوبی بسته شده بود. با این شیوه، نگهبان عراقی نمی‌توانست از هیچ فضایی برای ورود ناگهانی استفاده کند. هرگاه نگهبان به اتاق نزدیک می‌شد، «وضعیت قرمز» و هرگاه دور می‌شد، «وضعیت سفید» اعلام می‌گردید. این شیوه در همه اردوگاهها و حتی اتاق‌های یک اردوگاه یکسان نبود و بر اساس شکل و فیزیک اردوگاه و اتاق تغییر می‌کرد. برای نمونه، اجرای یک نمایش با اعلام «وضعیت قرمز» چند بار متوقف و با اعلام «وضعیت سفید» از سر گرفته می‌شد.
مناسبت‌های مذهبی اسلامی
سور (جشن‌ها)
این برنامه‌ها در اردوگاه‌های ثبت‌نام‌شده در کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و نیز اردوگاه‌های ثبت‌نام‌نشده متناسب با امکانات و شرایط هر اردوگاه و فضای غالب بر آن اجرا می‌شد. در سطح مذهبی، مناسبت‌ها شامل ولادت پیامبر اعظم (ص)، روز بعثت آن حضرت، ولادت ائمه(ع)، ولادت حضرت زهرا و حضرت زینب(س) بود.
در اردوگاه‌های چهارگانه موصل، تشخیص ایام ولادت‌ها بر اساس تقویمی بود که فعالان فرهنگی تهیه کرده بودند. پیش از فرا رسیدن روز ولادت هر یک از بزرگان دین، برنامه‌هایی شامل سخنرانی، مقاله، شعر، سرود یا نمایش از پیش آماده می‌شد و بسته به وضعیت و شرایط، در هر اتاق به اجرا درمی‌آمد. گاهی نیز یک برنامه اردوگاهی در ساعات آزادباش و با رعایت مسائل امنیتی برای اسیران در اتاقی مشخص اجرا می‌شد.
از دیگر برنامه‌های سور می‌توان به اعیاد اسلامی مانند عید فطر، عید قربان ، عیدغدیر اشاره کرد. در عید فطر، پس از برگزاری مخفیانه نماز، برنامه‌های جشن در سطح اردوگاه و اتاق‌ها اجرا می‌شد. برای نمونه، در اردوگاه موصل ۱ در بیشتر برنامه‌های عید فطر، علاوه بر سخنرانی، قطعه شعری به‌وسیله یکی از شاعران اردوگاه خوانده می‌شد و در صورت آماده بودن سرود توسط گروه سرود، اجرا می‌گردید. نمایش طنز از برنامه‌های پرطرفدار بود که گروه نمایش اجرا می‌کرد. در عید سعید غدیر، علاوه بر برگزاری مراسم، اسیران به‌صورت انفرادی و گروهی به دیدار سادات اردوگاه می‌رفتند و عید را تبریک می‌گفتند. سادات نیز با وسایل مختصر از مهمانان پذیرایی می‌کردند و تهیه شربت آب و شکر، عالی‌ترین سطح پذیرایی محسوب می‌شد.
در هفته وحدت، علاوه بر سخنرانی، خواندن مقاله و اجرای سرود، گاهی جشنواره شعر نیز برگزار می‌شد و اسیران شاعر اشعار خود را برای جمع می‌خواندند. اسیران اهل سنت نیز در این برنامه‌ها حضور می‌یافتند.
سوگ (عزاداری‌ها)
در ایام رحلت و شهادت بزرگان دین نیز برنامه‌هایی طراحی و در سطح اردوگاه اجرا می‌شد که بسته به اوضاع هر اردوگاه و شرایط حاکم بر آن، کمیت و کیفیت آنها متغیر بود. این برنامه‌ها شامل سخنرانی، شعرخوانی، اجرای سرود و نمایش بود که گاهی به‌طور کامل و گاهی به‌صورت مختصر برگزار می‌شد.
در ایام محرم، برنامه‌ها بیشتر شامل سخنرانی و نوحه‌خوانی بود که با رعایت مسائل امنیتی به‌صورت پنهانی اجرا می‌شد. بعثی‌ها در ایام محرم، به‌ویژه تاسوعا و عاشورا، تدابیر شدید امنیتی اتخاذ می‌کردند و با افزایش تعداد نگهبانان تلاش می‌کردند از برگزاری مراسم عزاداری جلوگیری کنند. در مواردی که برنامه عزاداری لو می‌رفت، تعدادی را به سلول‌های انفرادی می‌فرستادند یا اسیران را به‌صورت دسته‌جمعی مورد ضرب‌وشتم قرار می‌دادند. در برخی اردوگاهها مانند اردوگاه‌های موصل، یکی دو بار اجازه برگزاری مراسم عزاداری داده شد، ولی بعدها آن را ممنوع اعلام کردند.
برای جلوگیری از عزاداری اسیران، در چند سال اقدام به تزریق اجباری واکسنی می‌کردند که موجب خستگی، کوفتگی عضلات و حالت گیجی و بی‌حالی می‌شد. به همین علت، این واکسن در میان اسیران «واکسن ضدعاشورا» نامیده شد. این واکسن که مشخص نشد برای پیشگیری از چه نوع بیماری است، در اردوگاه‌های ثبت‌نام‌شده، از جمله اردوگاه‌های موصل و رمادی، به افراد تزریق شد.
مناسبت‌های ملی
سور (جشن‌ها)
دهه فجر. از برجسته‌ترین مناسبت‌های سور در سطح ملی، دهه فجر پیروزی انقلاب اسلامی بود. برنامه‌ریزان فرهنگی و تشکل مخفی اسیران در اردوگاه‌های تحت نظر صلیب سرخ که امکانات بیشتری داشتند، تلاش می‌کردند از این فرصت برای ارتقای روحیه آزادگان در بند، بهترین برنامه‌ها را طراحی و اجرا کنند. این برنامه‌ها شامل سخنرانی، شعرخوانی، اجرای سرود، نمایش‌های طنز، مسابقه‌های ورزشی و علمی و نمایشگاه عکس بود. گاهی نیز مشاعره برگزار می‌شد که مورد استقبال همه قرار می‌گرفت. مسابقات ورزشی در سطح فوتبال و کشتی برگزار می‌شد. در اردوگاه‌هایی که زمین خاکی داشتند، میان تیم‌های شرکت‌کننده مسابقه فوتبال برگزار می‌شد و جوایزی در حد امکان به تیم‌های فینالیست تعلق می‌گرفت. در کشتی نیز کشتی‌گیران در چند مرحله و در وزن‌های مختلف در حضور مربیان و داوران مسابقه می‌دادند و فینالیست‌ها در روز ۲۲ بهمن، دور از چشم نگهبانان عراقی، کشتی می‌گرفتند و به نفرهای اول تا سوم جوایزی مانند یک جفت گیوه که برخی اسیران بافته بودند، اعطا می‌شد. در اردوگاه‌های موصل ۱ و ۴، مدال‌های فلزی منقش به تصویر نمادهای ورزش کشتی حکاکی می‌شد و به نفرهای اول تا سوم تعلق می‌گرفت.
عید نوروز. در ایام نوروز، با توجه به اینکه لحظه تحویل سال معلوم نبود، در اول فروردین ابتدا همه در محوطه اردوگاه با یکدیگر روبوسی می‌کردند و عید را تبریک می‌گفتند. این برنامه در اردوگاه‌هایی اجرا می‌شد که بعثی‌ها اجازه دیدوبازدید داده بودند. در برخی اردوگاهها تا سه روز اجازه می‌دادند اسیران به دیدار هم بروند. در این سه روز، ابتدا دیدار عمومی در اول صبح روز عید صورت می‌گرفت؛ سپس افراد هر اتاق به‌صورت دسته‌جمعی از اسیران دیگر اتاق‌ها دیدن می‌کردند و در روز دوم و سوم، دیدارهای قومی و استانی انجام می‌شد؛ به این صورت که اسیران هر استان یا هر قوم یک برنامه دسته‌جمعی اجرا می‌کردند. این برنامه از سال ۱۳۶۴ به پیشنهاد مرحوم سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد در اردوگاه موصل ۱ و با موافقت فرمانده اردوگاه اجرا شد و در سال‌های بعد نیز، حتی پس از انتقال ایشان از آن اردوگاه، در ایام نوروز تداوم یافت. در همه اردوگاهها برنامه‌های نوروز با این کیفیت اجرا نمی‌شد و در برخی اردوگاهها، به‌ویژه اردوگاه‌های مفقودین که در دو سال پایانی جنگ به اسارت درآمده بودند و نیز اردوگاه‌های رمادی، متفاوت بود. در برخی عملیات‌ها نظیر عملیات بیت‌المقدس که مرحله چهارم آن در فروردین ۱۳۶۱ منجر به آزادسازی خرمشهر شد، جشن پیروزی به‌طور مخفیانه برگزار شد.
سوگ (عزاداری‌ها)
معمولاً سوگواره‌های اردوگاهی شامل شهادت شخصیت‌های سیاسی جمهوری اسلامی می‌شد. از جمله شخصیت‌هایی که در سوگ آنان برنامه اجرا شد، شهید بهشتی و هفتاد و دو تن از یاران ایشان در انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی و نیز شهیدان رجایی و باهنر در انفجار دفتر نخست‌وزیری بودند. در سال ۱۳۶۸ که امام خمینی(ره) رحلت کرد، در اکثر اردوگاهها برنامه‌های عزاداری به‌صورت آشکار و پنهان برگزار شد. در چهلم و سالگرد ارتحال آن حضرت نیز مراسم عزاداری به اشکال مختلف اجرا شد؛ برای نمونه، در برخی اردوگاهها شاعران اسیر سوگواره شعر برگزار کردند و اشعار متنوعی در مدح و رثای امام خمینی(ره) خواندند.
از دیگر برنامه‌های سوگواره در دوران اسارت، مراسم ترحیم کشته‌شدگان زلزله رودبار و منجیل در شمال کشور در سال ۱۳۶۸ بود. آزادگان با شنیدن خبر زلزله و تلفات وسیع انسانی، به سوگ هم‌وطنان خود نشستند و با بازماندگان آن حادثه تلخ همدردی کردند. همچنین هرگاه اسیری در اردوگاه به شهادت می‌رسید یا خبر شهادت و فوت بستگان برخی اسیران از طریق نامه دریافت می‌شد، مجالس ترحیم و تسلیت‌گویی برای اسیر هم‌بند برگزار می‌شد و کوشش می‌شد با اجرای این‌گونه برنامه‌ها، روحیه عمومی آزادگان حفظ شود[۱].
نیز نگاه کنید به
کتابشناسی
- ↑ این مقاله حاصل مشاهده‌ها و تجربه‌های شخصی نویسنده در دوران اسارت و نیز بررسی مجموعه‌ای از خاطرات شفاهی آزادگان است که در بانک اطلاعاتی مؤسسه فرهنگی هنری پیام آزادگان موجود است.
نویسنده مقاله
بیژن کیانی‌شاهوندی
بازنویسی حسن بهشتی‌پور
استناد به این مقاله
کیانی‌شاهوندی، بیژن (1405). "سور و سوگ (جشن و عزاداری)". بازنویسی حسن بهشتی‌پور. ویکی آزادگان، قابل دسترسی از https://fa.wikiazadegan.com/index.php?title