اردوگاه بعقوبه

یكی از اردوگاه‌های نگه‌داری اسیران ایرانی در عراق.

اردوگاه 18 بعقوبه یکی از اردوگاه‌های اسیران مفقودین ایرانی بود که در 1367 در یکی از استان‌های شرقی عراق، به نام دیالی به مرکزیت شهر بعقوبه و در پادگانی نظامی به نام العباس تأسیس شد. این اردوگاه در حدود 60 کیلومتری بغداد واقع شده بود و اطرافش را سیم‌خاردار کشیده بودند.

اردوگاه بعقوبه ازلحاظ آب‌وهوایی در منطقه گرم و خشک قرار داشت که تابستان‌های آن به‌شدت گرم و زمستان‌هایش سرد و استخوان‌سوز بود.

وضعیت ظاهری

یک پادگان یا محوطه وسیعی بود.

اردوگاه 18 از سه بخشِ ملحق، قلعه و تعدادی سوله تشکیل شده بود. ملحق و قلعه در نزدیکی هم و سوله‌ها در فاصله‌ای دورتر از آن دو قرار داشتند. «سوله با فاصله 1 کیلومتر از ملحق و قلعه قرار داشت. دورتادور ملحق و قلعه دیوار بینشان یک خیابان بود. ملحق و قلعه در نزدیکی هم و سوله‌ها تقریباً با یک فاصلۀ 300 تا 400 متری قرار داشت.

اسیران نمی‌توانستند در بین این سه قسمت تردد داشته باشند. دورتادور اردوگاه، به‌وسیله یک‌سری دیوار بتونی و پس از آن، مجموعه‌ای از سیم‌خاردار حلقوی احاطه شده بود. فاصله آنها با دیوار حدود 8 متر و عرض تقریبی سیم‌خاردار حدود 6 متر بود.

قسمت اصلی یا سوله

در این اردوگاه پنج سوله با ابعاد متفاوت وجود داشت که سه تا از آنها بزرگ و دو تای دیگر کوچک بود. سوله‌های بزرگ، به طور تقریبی 1100 اسیر و سوله‌های کوچک حدود 500 الی 600 نفر را در خود جای می‌داد. البته جمعیت اردوگاه تا حدودی متغییر بود. «فضای درونی سوله‌ها در زمستان بسیار سرد و در تابستان بسیار گرم بود.»

دو سوله کوچک به فاصله 100 متر در نزدیکی سوله‌های بزرگ قدیمی قرار داشتند که پس از گذشت دو ماه و بازسازی آنها‌، تعدادی از اسیران به این مکان جدید منتقل شدند و از ازدحام سوله‌های بزرگ کاسته شد. سوله‌های کوچک قبل از بهره‌برداری و اسکان اسیران، محل نگه‌داری تانک و زره‌‌‌پوش بود و در نتیجه، امکانات لازم را برای نگه‌داری اسیران نداشت و همه اسیران پابرهنه بودند و حتی دمپایی در اختیارشان قرار نداده بودند. هر سوله دارای دو درِ بزرگ گاراژمانند بود؛ به‌گونه‌ای‌که وسایل نقلیه سنگین همچون تریلر یا تانک به‌راحتی می‌توانستند از آنها عبور کنند. این درها کشویی و فلزی و در عرض سوله قرار گرفته بود. سقف سوله شیروانی و با پلیت‌های شبیه کرکره‌های قدیمی پوشیده شده بود.

ملحق

این قسمت از سه بند تشکیل شده و در هر بند نیز سه آسایشگاه (جمعاً 9 آسایشگاه) به ابعاد تقریبی 5×18 متر، با دیوارهای آجری و کف سیمانی و یک درِ آهنی، داشت. دورتادور ملحق چند ردیف سیم‌خاردار و تعدادی دکل نگهبانی و در انتهای هر سه آسایشگاه یک سرویس بهداشتی با سه‌چهار چشمه توالت  و دست‌شویی و حمام قرار داشت. در هر آسایشگاه حدود هفتاد نفر اسیر حضور داشتند. بند یک رو به سیم‌خاردارها و دو قسمت دیگر در موازات قسمت یک قرار داشت. غذای قسمت ملحق و قلعه از آشپزخانه‌ای که در قسمت سلول‌ها قرار داشت تأمین می‌شد.

هر آسایشگاه دارای پنج‌شش پنجره بود که در هر دو طرف و رو به محوطه اردوگاه قرار داشت. دیوار سرویس بهداشتی نیز سیمانی و به رنگ سفید بود. شایان ذکر است که سرویس‌های بهداشتی ملحق بیشتر و مناسب‌تر از اردوگاه‌های دیگر بود. درمقابل تمام آسایشگاه‌ها یک سایه‌بان وجود داشت. ساختمان ملحق نوساز و نسبت به قسمت‌های دیگر تمیز و مرتب بود. ساختمان این قسمت بتنی و نمای بیرونی آن با آجر پوشیده شده بود‌. مجموع افرادی که در این قسمت به‌سر می‌بردند، نزدیک 600 اسیر بودند.

«حدود 200 نفر از آزادگان تکریت 11 به اینجا منتقل شده بودند و در اینجا شورای فرهنگی تشکیل دادند و فعالیت‌های فرهنگی خودشان را از تکریت 11 به قسمت ملحق و رفته‌رفته به سایر قسمت‌ها منتقل کردند.  تعداد بیشتری حدود 200 نفر نیز از اردوگاه 12 به این قسمت منتقل شدند.»

قلعه

قسمت سوم‌، که در مجاورت ملحق بود، قلعه نام داشت. چون قلعه‌مانند بود و دری کوچک داشت که دورتادور‌ش اتاق بود. این قسمت 400 تا 500 نفر ظرفیت داشت، اما حدود 600 اسیر را آورده بودند که فراتر از گنجایش قلعه بود، ازاین‌رو حدود 100 نفر را به سوله‌ها منتقل کرده و 500 نفر بقیه را در قلعه جای دادند. اسیران قبلی قلعه را نیز  به ملحق منتقل کردند.

قلعه ساختمانی آجری با دیوارهای بلند بود که حدود 4 متر ارتفاع داشت. طول این ساختمان حدود 75 مترو عرض آن نیز 4 متر بود. این قسمت دارای 24 آسایشگاه در ابعاد گوناگون بود که دور هم قرار گرفته بودند؛آسایشگاه‌‌ها حدود 10 سانتی‌متر بالاتر از سطح زمین قرار گرفته بود. در مقابل آسایشگاه‌ها ایوانی یک‌متری نیز قرار داشت. «کنار اتاقک 16 تا 20، چون طول کمتری داشت، کنارش راهرویی با نیم‌متر درست کرده بودند که اسیران از آن برای رفتن به اتاق‌هایشان استفاده می‌کردند.

«درهای اتاق‌ها روبه‌روی هم بود، که کنترل زندانی‌ها را برای نگهبان‌ها راحت‌تر می‌کرد، پشت‌بامش هم سیم‌خاردار داشت. از قلعه به‌عنوان زندان استفاده می‌کردند، مثلاً هر فردی را که از هر قسمت اردوگاه مانند سوله‌ها و ملحق می‌خواستند زندانی کنند به قلعه می‌آوردند و علاوه بر شکنجه تا چند روز آب و غذایش را هم قطع می‌کردند.»

عبدالکریم مازندرانی، روحانی آزاده‌ای که از تکریت 11، ابتدا به قسمت ملحق و سپس به قسمت قلعه اردوگاه بعقوبه منتقل شده بود، درمورد قلعه می‌گوید:

«اردوگاه 18 قسمتی به نام قلعه داشت که اسیران کویتی را بعدها که جنگ کویت اتفاق افتاد در روزهای پایانی به آنجا منتقل کردند. این اردوگاه محوطه وسیع با چند درخت داشت؛ یادم است آنجا که رفتیم دلمان خیلی باز شد. حداقل نگهبان‌هایش از تکریت 11 بهتر بودند. ازآنجاکه دور محوطه اردوگاه را با سیم‌خاردار پوشش داده بودند، از داخل اردوگاه تقریباً به بیرون دید داشتیم، اما شهر را نمی‌توانستیم ببینیم، چون خیلی دور بود. قلعه دیوارهای بلندی داشت، فقط دروازه که باز می‌شد می‌توانستیم بیرون را ببینیم.»

امكانات اردوگاه

آسایشگاه اصلی برای تهویه پنجره، پنکه سقفی و هواکش نداشت. دیوارها هم فلزی بود؛ بنابراین اسیران جهت تهویه آسایشگاه‌های اصلی درهای بزرگ ورودی را باز می‌گذاشتند. اما هر دو طرف آسایشگاه‌های ملحق پنجره داشت. هر آسایشگاه، دارای 5 و 6 پنجره بود که در یک طرف و رو به محوطه اردوگاه قرار داشتند. ازآنجاکه این اردوگاه نظامی بود، کف‌سازی آن از بتن بود و اسیران برای مفروش کردن آن از پتوهایی که در اختیارشان گذاشته بودند، استفاده می‌کردند. آشپزخانه در سمت چپ سوله 5 واقع شده بود و غذای همه قسمت‌های اردوگاه در آن به‌وسیله اسیران ایرانی تهیه می‌شد. آشپزخانه نیز به‌صورت آسایشگاه‌های ازپیش‌ساخته، فاقد پنجره و دارای سه در سقفی، مانند سقف آسایشگاه‌ها و شیب‌دار بوده است.

در ابتدای ورود اسیران، سرویس بهداشتی در آسایشگاه وجود نداشت؛ بنابراین اسیران به‌اجبار از قسمتی در آسایشگاه به‌عنوان دست‌شویی(توالت) استفاده می‌کردند‌. البته هر آسایشگاهی 5-6 توالت جداگانه در خارج از محیط آسایشگاه ‌داشت. نبود آب در دست‌شویی امری عادی بود و بعضی از دستشویی‌ها‌ حتی در نداشتند و از پتو به‌جای در ‌استفاده ‌می‌شد.در مقابل جاده‌ای که آسایشگاه‌های 1، 2، 3 را از 4 و 5 جدا کرد بود، توالت‌های آسایشگاه 1 و 2 واقع شده بود. فاصله آسایشگاه‌های 1، 2، 3 از یکدیگر تقریباً 20 متر و فاصله آسایشگاه‌های 4 و 5 حدود 50 متر بود. البته برای هر بند ملحق نیز توالت جداگانه‌ای وجود داشت. دیواره اینها سیمانی و به رنگ سفید و از سایر توالت‌هایی که در آسایشگاه‌های قبلی وجود داشت، سالم‌تر بود.همچنین در قسمت قلعه نیز توالت‌های جداگانه ساخته شده بود که در قسمت جنوبی قلعه و کنار اتاق‌ها قرار داشت. هر آسایشگاهی برای خود سه چهار حمام داشت که در ابعاد یك در یك متر بود. حمام در ضلع جنوبی کنار آسایشگاه واقع شده بود و دوش نداشت. آب گرم هم در اختیار اسیران نبود. استحمام به‌صورت نوبتی انجام می‌شد و برای این كار، سطلی را جلوی نور خورشید می‌گذاشتند تا گرم ‌شود.

وضعیت بهداشتی در اردوگاه اردوگاه 18 بعقوبه ویژه اسیران ثبت‌نام نشده در صلیب‌سرخ بسیار بد بود. شپش در کل اردوگاه شیوع پیدا کرده بود. کمبود امکانات بهداشتی باعث شیوع بیماری گال، اسهال خونی و سل شده بود که به‌صورت جدی مداوا نمی‌شدند. البته اتاقکی به نام بهداری در محوطه اردوگاه بعد از اتاق دژبانی و مابین ملحق و قلعه واقع شده بود که ازلحاظ دارویی امکانات خیلی ناچیزی داشت. بهداری را یکی از اسیران ایرانی که تکنسین درمانگاه بود اداره می‌‌كرد. علاوه‌بر چهار برجک‌ نگهبانی، که در گوشه‌های اردوگاه قرار داشت، و سیم‌خاردارهای حلقوی‌شکلِ دور اردوگاه، یك اتاق نگهبانی نیز در ابتدای ورودی و سمت چپ درِ اصلی قرار داشت. البته اتاق نگهبانی داخل قلعه قرار داشت.

چون اردوگاه بعقوبه 18 جز اردوگاه‌های مفقودین بود، از امکانات اردوگاه‌های ثبت‌نام‌شده بی بهره بود ازجمله سلمانی برای اصلاح سروصورت، کتابخانه، خیاط‌خانه و فروشگاه نداشت. در این اردوگاه حبانه وجود نداشت و اسیران در لیوان‌های آلومینیومی، که در اختیارشان قرار داده شده بود، با خود آب می‌بردند و چون سرویس بهداشتی  برای قضای حاجت در آسایشگاه نبود، مجبور می‌شدند در مواقع اضطراری، از این لیوان‌ها به‌عنوان ظرفی جهت قضای حاجت استفاده کنند و صبح‌ها هم آن را می‌شستند و به‌عنوان لیوان آب یا چای، مورد استفاده قرار می‌دادند.

گاه‌شمار و تركیب اسیران

بعقوبه 18 از آخرین اردوگاه‌های اسیران ایرانی در عراق بود که با انتقال اسیران از اردوگاه نهروان در 1367 تشکیل شد. در ماه‌های بعد، تعدادی از اسیران ساکن در اردوگاه‌های منطقه تکریت همچون ‌15 (اردوگاه تکریت 15)، 14(اردوگاه تکریت 14)، 12(اردوگاه تکریت 12)، 11 (اردوگاه تکریت 11)و ‌16 (اردوگاه تکریت 16)،به این اردوگاه انتقال داده شدند که بیشتر اسیران ارتشی یا سرباز بودند.

البته در بین اسیران ارتشی هم 5-6 نفر از اقلیت‌های دینی (مسیحی) وجود داشتند.

در تاریخ 15 مهر 1368 نیز تعدادی از اسیران اردوگاه 11 (اردوگاه تکریت 11)به این اردوگاه منتقل شدند.

5 مرداد 1368، ملحق اردوگاه 16(اردوگاه تکریت 16) را تخلیه كردند و اسیران ساکن به دو گروه تقسیم شدند و اکثر بیماران مبتلا به گال را به اردوگاه 18(بعقوبه) و 20 (اردوگاه تکریت 20) انتقال دادند.

همچنین اسیران اردوگاه 12 (اردوگاه تکریت 12) را در دو نوبت و در تاریخ های 18 و 26 شهریور 1368 و 24 مهر 1368 به اردوگاه 18 (بعقوبه) انتقال دادند.

بیشتر آزادگان ملحق و قلعه بسیجی بودند، اما بیشتر قسمت سوله‌ها را اسیران ارتشی تشکیل می‌دادند؛ ازاین‌رو آنجا به نام بچه‌های ارتشی خوانده می‌شد. البته تک‌وتوک، اسیران بسیجی، که از اردوگاه نهروان و تکریت 16 به اینجا منتقل شده بودند، در بین آنها دیده می‌شد.

آمار دقیقی از تعداد اسیران ساکن در این اردوگاه در دست نیست، اما گزارش صلیب سرخ حاکی از آن است که در مرداد 1369 و در زمان تبادل اسیران حدود 5250 نفر اسیر ایرانی را شامل می‌شد که 13/4 درصد کل اسیران ایرانی بود و یکی از اردوگاه‌های پرجمعیت محسوب می‌شد.

وقایع مهم

بعد از رحلت امام خمینی^(ره)، افسران عراقی به آسایشگاه می‌روند و از اسیران می‌خواهند که مراسم رقص و پایکوبی به راه بیندازند. اما اسیران به حرف آنها وقعی نمی‌نهند. افسران عصر دوباره به آسایشگاه بازمی‌گردند و سخن صبح خود را تکرار می‌کنند، اما وقتی اسیران ناراحتی و اعتراض خود را نشان می‌دهند، دستور می‌دهند در آسایشگاه را ببندند. روز چهارم در باز می‌شود و افسران غذای چهار روز را یک‌جا به اسیران می‌دهند و دو روز دیگر در را به روی آنها می‌بندند.

پس از اعلام خبر توافق تبادل اسیران، تعدادی از اسیران اردوگاه‌ها، اقدام به تنبیه اسیرانی می‌كنند که در طول اسارت با دشمن همکاری می‌كردند. درگیری بین اسیران و این افراد چند روزی ادامه دارد، اما عراقی‌ها واكنش خاصی نشان نمی‌دادند تا اینکه آنها هم در 26 مرداد 1369 برای حمایت از اسیران خائن وارد درگیری می‌شوند و تلاش می‌كنند اوضاع را با ضرب‌وشتم و حتی تیر هوایی آرام كنند. در این درگیری، حسین پیراینده با اصابت گلوله به شهادت می‌رسد. بعد از شهادت حسین پیراینده، اسیران به مدت سه روز اعتصاب غذا می‌كنند و بعد از 3 روز با قول فرمانده مبنی‌بر اجابت خواسته اسیران، اعتصاب غذا پایان می‌یابد. البته فرمانده قول دیگری هم می‌دهد که پیکر حسین پیراینده، در هنگام تبادل اسیران به ایران باز‌گردد، او به قول خود وفا نمی‌کند و پیکر شهید حسین پیراینده بعد از 11 سال به ایران بازمی‌گردد.

علاوه‌بر حسین پیراینده، جعفر جعفری از زنجان در اثر ابتلا به سل در این اردوگاه درگذشت. علاوه‌بر حسین پیراینده، مجید افشاری، عبدالله باقریان، عبدالله برزگر (بذرگری)، علیرضا جان­نثاری، جعفر (تقی) جعفری، مهدی حاج‌علیان، شهرام چایچی، محمود دهقان، اکبر محمدی و بیژن واعظی در این اردوگاه براثر درگیری یا بیماری به شهادت رسیده و در عراق به خاک سپرده شدند.

از دیگر رویدادهای مهم اردوگاه بعقوبه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- تهیه نشریه به مدیریت علی زینبی (علی‌عاشوری) در سال 1368؛

- فرار نافرجام هاشم انتظاری، احمد چلداوی و مسعود ماهوتچی در 23 بهمن‌ماه 1368؛

- شیوع اسهال خونی در اردوگاه و شهادت تعدادی از اسرا در اردیبهشت­‌ماه 1369؛

- زندانی شدن تعدادی از اسیران شمالی سوله‌ها در اتاق 3 در 6 متری، به‌علت درگیری این اسیران، که بعداز زلزله رودبار نگران خانواده‌هایشان بودند، با تعدادی از افراد خائن که بعداز این حادثه شادی می‌کردند، در سال 1369؛

- ضرب‌­وشتم شدید محی‌الدین مطهری، که فریاد یا زهرا سر داده بود و یک اسیر دیگر در قلعه و انتقال حدود 40 نفر به سلول انفرادی در ۳۱ خرداد 1369؛^[1]

- ربوده‌­شدن دو دستگاه اتوبوس حامل آزادگان و انتقال آنها به رمادی 9 در 31 شهریورماه 1369.^[2]

سرانجام اردوگاه

اسیران این اردوگاه در 24 شهریور 1369 هم‌زمان با تبادل اسیران در فهرست صلیب سرخ ثبت‌نام شده و اردوگاه با تخلیه اسیران منحل می‌شود.

پاورقی

[1]. در روز سوم زندانی‌شدن تعدادی، که در جریان زلزله رودبار با خائنان درگیر شده بودند، آنها را آوردند بیرون تا شکنجه کنند، ما را فرستاده بودند داخل اتاق‌ها و من از پشت پنجره داشتم نگاه می‌کردم. اسیران زندانی را آوردند و سه نفر از نگهبان‌ها شروع کردند به زدن! پنج نفر پنج نفر می‌زدند و می‌فرستاند داخل زندان. در این میان دو نفر را جدا کردند تا در پایان شکنجه بیشتری اعمال کنند. یکی از این دو نفر محی‌الدین مطهری بود. همه را زدند یکی یکی فرستادند داخل اتاق و شروع کردند به زدن این دو نفر! محی الدین شروع کرد به گفتن یا زهرا . او را می‌زدند و او یا زهرا می‌گفت. نگهبان‌ها بیشتر عصبانی شدند و شدت شکنجه‌ها را بیشتر کردند. او هم سعی می‌کرد از دستشان فرار کند. کم‌کم ندای یا زهرا‌ی او بلندتر شد! اسیران داخل زندان دیدند که این دونفر را خیلی می‌زنند، آنها هم شروع کردند به گفتن یا زهرا! بقیه اتاق‌ها که این صحنه‌ها را دیدند همه با هم شروع کردیم به گفتن یا زهرا ! در یک لحظه همه اسیران داخل قلعه شروع کردیم به یا زهرا گفتن... به‌محض اینکه کل اردوگاه با همدیگر شروع کردن به ذکر یا زهرا گفتن، سه نگهبان عراقی چنان پا به فرار گذاشتند که حتی کلاه یکی از آنها که زمین افتاده بود، برنگشت کلاهش را بردارد! چند لحظه بعد  تعداد زیادی سرباز قلعه را محاصره کردند، حتی پشت بام اردوگاه تعداد زیادی سرباز مسلح مستقر شدند.

[2]. بعثی­ها می­خواستند این آزادگان را به­عنوان اغتشاشگر اردوگاه­ها محاکمه نظامی کنند، ولی پس­از گذشت دو ماه و با پیگیری آنهایی که به ایران بازگشته بودند و همچنین مسئولان، بعثی­ها مجبور به تبادل و بازگرداندن این گروه شدند.

نیز نگاه کنید به

• وقایع مهم اردوگاه بعقوبه
• امکانات اردوگاه بعقوبه
• گاهشمار اردوگاه بعقوبه
• تبادل اسیران
• حسین پیراینده

نویسنده مقاله

معصومه جعفرزاده

بازنویسی شده توسط فرزانه قلعه‌قوند، مرداد 1405